20 ayda 458 tutsak bahanelerle rehin!

• Türk cezaevlerinde ikinci bir mahkeme yetkisi kullanarak tutsaklara pişmanlık dayatıp bahanelerle infazları yakan Cezaevi İdare ve Gözlem Kurulları marifetiyle 20 ayda 458 tutsağın tahliyesi engellendi.

Cezaevi İdare ve Gözlem Kurulları tarafından son 10 ayda 116 tutsağın tahliyesi çeşitli gerekçelerle ertelendi. Barış ve Demokratik Toplum Süreci’nin başlangıcından bu yana 15 hasta tutsak yaşamını yitirdi.

Türk cezaevlerinde 437 bin 889 kişi tutuluyor. Mevcut kapasite 304 bin 184 kişi. Doluluk oranı yüzde 144’e ulaştı, kapasite 133 bin 705 kişi aşılmış durumda. Sayı, gün geçtikçe artmaya devam ediyor. Ağustos ve Eylül’de 817 kişi cezaevine girdi. Bu koşullarda tecrit, sağlık hakkı engelleri ve onur kırıcı muameleler de artıyor. Son olarak Tuncer Sağlam'ın katledilmesi bunlardan yalnızca bir örnek.

Tutsakların tahliyesinin Cezaevi İdare ve Gözlem Kurulları tarafından “keyfi” gerekçelerle engellenmesi de bu sorunları ortaya çıkaran başka bir neden olarak önümüzde duruyor. Bu kurullar, hukukçular tarafından “ikinci bir mahkeme” olarak tanımlanırken kurullar tahliye engellemelerine dair “çok kitap okuma”, “az kitap okuma”, “spor yapmama”, “suyu fazla kullanma” ve benzeri gerekçeleri öne sürüyor. Cezaevi İdare ve Gözlem Kurulları; kurum müdürü (kurul başkanı), gözlem ve sınıflandırmadan sorumlu ikinci müdür, idare memuru, cezaevi tabibi, psikiyatrist, psikolog, sosyal çalışmacı, öğretmen, infaz ve koruma baş memuru ile teknik personelden oluşuyor. İdare ve Gözlem Kurullarının görevi ise infaz süreleri tamamlanan ve denetimli serbestlik hakkı bulunan tutsak ve hükümlüleri çağırarak, onların durumunu değerlendiriyor. Siyasi tutsakların tahliyesini engellemeye yönelik kararlarıyla bilinen İdare ve Gözlem Kurulları, siyasi tutsaklara “Pişman mısın”, “Neden örgüt koğuşundan ayrılıp bağımsız koğuşa geçmiyorsun”, “Neden kitap okuyorsun” gibi sorular sorularak, tutsakların cevaplarına göre tahliye edip edilmeme şeklinde kararını açıklıyor.

İnsan Hakları Derneği (İHD) Hapishane Komisyonu’nun raporlarına göre; Türk cezaevlerinde 2021-2024 yılları arasında en az 501, 2025 yılında en az 342 tutsağın tahliyesi ertelendi. Yine Özgürlük İçin Hukukçular Derneği’nin (ÖHD) 2026’nın ilk 10 ayındaki verilerine göre ise en az 116 tutsağın tahliyesinin ertelendi.

Tekli hücrede tutulana 'örgütsel hareket' gerekçesi

MA'ya konuşan ÖHD'li hukukçulardan Elif Taşdöğen, İdare ve Gözlem Kurullarının her değerlendirmesinin somut, kişiselleştirilmiş, nesnel ve denetlenebilir verilere dayanmadığını; ideolojik olarak pişmanlık beklenmesinin, infazın hukuki niteliğini aşarak düşünce ve vicdan özgürlüğüne müdahaleye dönüştüğünü söyledi. Mesela 29 yıllık tutsak Mehmet Sait Yıldırım’ın, tek kişilik hücrede olmasına rağmen "örgütsel hareket ettiği" ve "düşünce yapısının değişmediği" ileri sürülerek tahliyesinin ertelendiğini hatırlatan Taşdöğen,  "İdare ve Gözlem Kurulu, yeni bir cezalandırma sistemine döndü, halbuki infaz süresinin mahkeme kararı ve kanunlara dayanması gerekir" dedi.

Dönemin ciddi çelişkisidir

Demokratikleşmenin tartışıldığı bir dönemde, tutsakların düşüncelerinden dolayı tahliyelerinin engellenmesinin ciddi bir çelişki olduğunu altını çizen Taşdöğen, şunları sıraladı:

* İnfaz hukukundaki ayrımcı ve keyfi uygulamalar sonlandırılmalı,

* İdare ve Gözlem Kurullarının yetkileri yeniden düzenlenmeli,

* İnfazda eşitlik ilkesi güvence altına alınmalı,

* İnfaz mevzuatı barış ve demokratikleşme perspektifiyle yeniden ele alınmalı,

* Tutsakların tahliye hakkı idarenin takdirine bırakılmamalıdır.

Yaşam hakkına kast

On yıllardır tutsak olup yaşamlarının önemli bir bölümünü dört duvar arasında geçiren insanların tahliye süreçlerinin, siyasi düşüncelerini değiştirip değiştirmediklerine göre belirlenemeyeceğini vurgulayan Taşdöğen, şunları ekledi: “Tuncer Sağlam'ın tedavi gördüğü hastanede yaşamını yitirmesi, yaşam hakkı ve sağlık hizmetlerine erişimi konusundaki sorunları bir kez daha gündeme getirmiştir. Tedavi hakkına erişimde yaşanan engeller ve sağlık durumunun gerektirdiği koşulların sağlanmaması, telafisi mümkün olmayan sonuçlar doğurabilmektedir. Hiç kimse cezaevinde hastalığıyla, tedaviye erişememekle ve yaşam hakkı mücadelesiyle baş başa bırakılmamalıdır.”

15 tutsak katledildi

MED TUHAD-FED Yönetim Kurulu Üyesi Mahsum Oruç da cezaevinde katledilen Tuncer Sağlam’ın sağlık durumunun bilinmesine rağmen gerekli tedavinin sağlanmadığını belirterek, “Bu kadar ağır hastalığı olan bir insanın adil bir yaklaşımla değerlendirilmesi ve tam teşekküllü bir hastanede tedavi edilmesi gerekirdi. Bu sistemin düşmanca ve adaletten uzak politikaları yüzünden Tuncer arkadaş ve ondan öncekiler gibi birçok arkadaşımız cezaevlerinde yaşamını yitiriyor” dedi.

MED TUHAD-FED Eşbaşkanı Kerem Canpolat ise 128 cezaevinde siyasi tutsaklara yönelik insan hakları ihlallerinin sürdüğünü anımsatarak, son iki yılda 15 hasta tutsağın yaşamını yitirdiğine dikkat çekti. Canpolat, “Bu sayıların artık hiçbir şekilde artmaması gerekiyor. Bu hastaların tedavilerinin yapılabilmesi için iyi hastanelere, uzman doktorlara ve uygun koşullara ihtiyaç var, ancak devlet bu imkanları sağlamıyor. Bu yüzden bir an önce serbest bırakılmalılar. Cezaevlerinden tabutların çıkmasını istemiyoruz” şeklinde konuştu.

Cenaze evlerine dönüşüyor

Meclis Plan ve Bütçe Komisyonu'nda 2027 Merkezi Yönetim Bütçesi Kanun Teklifi, Adalet Bakanlığı 2027 bütçe görüşmelerinde konuşan Halkların Eşitlik ve Demokrasi Partisi (DEM Parti) Milletvekili Onur Düşünmez, cezaevlerindeki kapasite sorununa ve doluluk oranlarına işaret etti. Düşünmez, "Biz defalarca Meclis'te dile getirdik; sizlerle de bu durumu paylaştık ama ne yazık ki Tuncer Sağlam cezaevinden tabutla çıkmak zorunda kaldı. Bunun sorumlusu, kendi görevini yerine getirmeyen başta Adalet Bakanlığıdır. Biz her sene tekraren söylüyoruz; cezaevleri cenaze evlerine dönüşmesin" dedi.

O kurullar kaldırılmalıdır

İdare ve Gözlem Kurullarının tahliyeleri engellemesini eleştiren Düşünmez, tutsakların politik kimlikleri üzerinden cezalandırıldığını söyledi. 33 yılı aşkın süredir cezaevinde tutulan Nedim Yaklav’ın tahliyesinin 7 kez, Selmin Demirtaş’ın ise Sincan ve Kayseri'de toplamda 8 kez engellendiğini hatırlatan Düşünmez, "Bir insanın özgürlüğüne kavuşması için siyasi kanaatini değiştirmesi veya pişmanlık dayatmalarını kabul etmesi beklenemez. 2025’te 342 mahpusun tahliyesinin engellendiğini biliyoruz. Kurul, derhal ortadan kaldırılmalıdır" diye konuştu.

Sincan Kadın Kapalı Cezaevi'nde yaşananlara dair Özgürlük İçin Hukukçular Derneği (ÖHD), Çağdaş Hukukçular Derneği (ÇHD), İnsan Hakları Derneği (İHD) ve Ceza İnfaz Sisteminde Sivil Toplum Derneği'nin (CİSST) raporlarına atıfta bulunan Düşünmez, Temmuz'daki görüşmelerde 2026 yılı içinde dört kadının intihar sonucu yaşamını yitirdiğinin, psikolojik destek taleplerinin karşılanmadığının ve müdahale süreçlerinde ihmaller yaşandığının aktarıldığını belirtti. Düşünmez, "Havaya konuşmuyoruz; önünüzde somut vakalar ve yanıt bekleyen ağır iddialar var. Bakanlık olarak buraya özel bir inceleme başlatmanızı talep edeceğim" diye konuştu.

300 yeni cezaevi eleştirisi

Komisyonda konuşan DEM Parti Şirnex Milletvekili Nevroz Uysal Aslan ise Adalet Bakanı'nın sunumunda 300 yeni cezaevi yapmakla övünmesini eleştirdi. Nevroz Uysal Aslan, Gürlek'in mevcut cezaevlerinde yaşanan işkence ve şiddet olaylarına dair bir kelime dahi değinmediğine dikkat çekerek, "Sizin burada söylemediğinizi Avrupa Konseyi kurumu CPT, Ocak 2021 ve Şubat 2024 ziyaretlerinde açık açık söylemiş. Falaka, dayak ve benzeri kötü muamele raporlarına yansımış. TİHEK raporlarına bakalım; Mersin Tarsus Kadın Hapishanesi'nde mahpusların yerde uyuduğu, koğuşlarda farelerin dolaştığı, bir çok hapishanede hasta mahpus sevklerinin yapılmadığı ya da geç yapıldığı, son kullanma tarihleri geçmiş ürünlerin verildiği yazıyor. Bu raporda adı geçen hapishane idarecileri ilgili hangi idari ve adli işlemi başlattınız? Buradaki yöneticiler hâlâ görevde mi, bu uygulamalar devam ediyor mu” diye konuştu.

Çocuklara bile hücre cezası

Akın Gürlek'in sunumunda çocukların topluma kazandırılmasından bahsettiğini belirten Nevroz Uysal Aslan, şöyle devam etti: "TİHEK raporunda yer alan verilere bakalım; Hatay Çocuk Hapishanesi'nde bir yılda 566’sı odaya kapatma, çocuklara hücre cezası olmak üzere bin 805 disiplin cezasını nasıl açıklıyorsunuz? Çocuk hapishanesinde psikolog yok, sosyal hizmet uzmanı yetersiz, bu şekilde nasıl topluma kazandırmaktan söz edebilirsiniz?

Tek bir önergeye cevap yok

Göreve geldiğinizden beri sadece şahsım adına 70 tane soru önergesi verdim, tek bir tanesine bile cevap vermemişsiniz. Bunlardan biri de yine sunumda överek bahsettiğiniz uluslararası adli işbirliğiniz. 2026’nın ilk 9 ayında 294 kişinin Türkiye’ye iadesini sağladığınızı söylediniz ancak Suriye'de çetelerce alıkonulan, ailelerinden yüksek meblağlarda fidye istenen, farklı usullerle aileye ulaşılan ve bugün Türkiye'deki bazı hapishanelerde bulunan insanlardan haberdar mısınız?"

Ege cezaevlerinde yaşananlar

DEM Parti milletvekilleri Newroz Uysal Aslan, Burcugül Çubuk, Onur Düşünmez, Vezir Parlak, İbrahim Akın, Ömer Faruk Hülakü ile ÖHD üyelerinden oluşan heyet, İzmir'de 6, Bodrum'da 1 olmak üzere 7 cezaevinde 26-29 Ekim arasında tutsaklarla görüşme gerçekleştirmişti. Heyette yer alan DEM Parti İzmir Milletvekilleri Burcugül Çubuk ve İbrahim Akın, konuyla ilgili MA'ya konuştular. 193  tutsağın sorunlarını dinlediklerini ifade eden Burcugül Çubuk, "Sağlığa erişim hakkı zindanlarda ciddi boyutta engelleniyor, ciddi kısıtlamalar var" dedi.

Oturarak uyumak zorundalar

Cezaevlerinde en çok görülen hastalıklardan bahseden Burcugül Çubuk, "İşitme, görme ve konuşma sorunlarının yanı sıra kalp, damar ve tansiyon hastalıkları sıklıkla görülüyor. Ayrıca koğuşlardaki kapasite yetersizliğinden dolayı oturarak uyuma gibi sebeplerden iskelet ve kemik rahatsızlıkları da çok sık karşılaşılan rahatsızlıklar arasında” dedi. 

Koğuşlarda kapasitenin üstünde tutuklunun tutulması sorununa dikkat çeken İbrahim Akın, şunları söyledi: "Tutsaklar, nefes alamaz hale geldiklerini söylediler. Şakran Cezaevi, Türkiye'de özel bir cezaevi haline getirilmiş. Cezaevinde kimlik dayatması yapılıyor. Başka bir cezaevinde böyle bir uygulama yok. Bu kimlik dayatmasına bağlı olarak da şu anda orada açlık grevi var. Adalet Bakanı, resmi görüşmeler sırasında 'Bizim böyle bir uygulamamız yok' diyor ama bu durumları sıklıkla birçok yerde gördük. Bu ülkede demokrasi ve adalet olacaksa önce buradan başlamak lazım. Acilen sağlık problemleri ciddi olan arkadaşlarımızın bırakılması lazım. İnfaz yakmaların da durdurulması şart." HABER MERKEZİ