Sırp öğrenciler otoriter bir yönetimi nasıl devirdi?
- Sıradan insanlar, iktidarı nasıl değiştirebilir? Üniversite boykotları ve işgalleri aylarca devam etti, toplumun önemli bir kesimini gündelik hayatın olağan akışından çıkardı. Biz buna şiddetsiz mücadelede “işbirliğini reddetme” diyoruz. Sokak gösterilerinden daha güçlü olan bu yöntemle iktidarın en büyük dayanağını, yani sistemin olağan akışını durdurdu.
- Öğrenciler, toplumsal desteği muhalefet partilerine devretmeyip kendileri de aday olmadı. Bunun yerine, aday belirlemek için yavaş ve zahmetli ama son derece demokratik bir yöntem seçtiler. Oluşturulan listede profesörler, öğretmenler, doktorlar, sanatçılar ve sporcular gibi toplumda saygınlık kazanmış isimler yer aldı.
- Sırbistan’da "hastalığın" teşhisi konuldu, tedavisi ise yeni başladı. Ülke yıllardır adeta bir kanserle yaşıyordu: Yargı bağımsızlığını yitirmiş, medya iktidarın kontrolüne girmiş ve kamu kaynakları özel çıkarlar için kullanılır olmuştu. Korkunun hayatta olağanlaştığı bu hastalık, zamanla bütün devlet kurumlarına yayıldı.
Breza Race Maksimovic ve Jelena Trajčevski* - Çeviri: Yeni Özgür Politika
25 Ekim’de Sırbistan’da sandıklar kuruldu ve seçimin galibi Öğrenci Listesi oldu. Aynı gece, 2012’den bu yana ülke siyasetini belirleyen, bu süreçte yargıyı, medyayı ve seçim sistemini adım adım işlevsizleştiren Cumhurbaşkanı Aleksandar Vučić televizyona çıkarak kendi partisi Sırp İlerleme Partisi’nin (SNS) ve müttefiklerinin seçimi kaybettiğini kabul etti. Ortaya çıkan tablo net: Öğrenci hareketinin desteklediği adaylar oyların yarısından fazlasını alarak 250 sandalyeli parlamentoda çoğunluğu elde etti.
Merkezi Belgrad’da bulunan Şiddetsiz Eylemler ve Stratejiler Uygulama Merkezi (CANVAS) bünyesindeki ekibimiz, 20 yılı aşkın süredir onlarca ülkeden aktivistle aynı soru üzerinde çalışıyor: Sıradan insanlar, yenilmez görünen bir iktidarı nasıl değiştirebilir?
Bu kez yanıtı kendi sokaklarımızda bulduk. Hem de ilk kez değil. Yaşananları anlatmak istiyoruz; çünkü başka ülkelerdeki toplumsal hareketler de Sırbistan deneyiminden ders çıkarmaya çalışacak. Önemli olan, doğru dersleri çıkarabilmek.
Sırbistan’da seçim günü yaşananları anlayabilmek için, Vučić’in iktidara geldiği tarihten bu yana geçen 14 yıla bakmak gerekiyor.
Korku içinde yaşamak
Ülkede insanlar, hayatın olağan bir parçası hâline gelen sürekli bir korkuyla yaşamayı öğrendi. Telefonlarının gerçekten kendilerine ait olup olmadığından emin değillerdi. Uluslararası Af Örgütü daha sonra, uzun süredir dile getirilen şüpheleri doğruladı: Aktivistlerin ve gazetecilerin telefonlarına casus yazılımlar yükleniyordu. Üstelik bu işlem, bazen kişiler polis karakolundayken gerçekleştiriliyordu.
Sesini çıkaranların ertesi sabah bir tabloid gazetenin manşetinde yer alması işten bile değildi. Hakkında, sözde kimler tarafından finanse edildiğine ilişkin karalama haberleri yayımlanabilirdi. İktidara muhalif oldukları için işlerini veya sözleşmelerini kaybedenler oldu. Pek çok kişi, düşüncelerini kendi evinde, aile sofrasında bile dile getirmekten çekinir hâle geldi.
Çalıştığımız ülkelerin neredeyse tamamında benzer bir tabloyla karşılaşıyoruz. Bu tür iktidarların herkesi tutuklamasına gerek yoktur. Toplumun geri kalanına, bir sonraki hedefin kendileri olabileceğini düşündürmeleri yeterlidir.
Her şey nasıl başladı?
1 Kasım 2024’te Novi Sad tren istasyonunun beton giriş saçağı çöktü ve 16 kişi hayatını kaybetti. İstasyon henüz yenilenmişti. Felaketin ardından herkes ne olduğunu hemen anladı: İnsanların güvenliği için harcanması gereken para birilerinin cebine girmişti. Günler içinde ülkenin dört bir yanındaki duvarlarda aynı slogan belirdi: “Yolsuzluk öldürür.”
Öğrenciler üniversiteleri işgal ederek dersleri boykot etti ve eğitimlerine dönmeyi reddetti. Yurt dışındaki pek çok gözlemci, bu kararın ne kadar önemli olduğunu fark edemedi. Bir protesto yürüyüşü birkaç saat sürer. Üniversite boykotları ve işgalleri ise aylarca devam etti; toplumun önemli bir kesimini gündelik hayatın olağan akışından çıkardı.
Biz buna şiddetsiz mücadelede “işbirliğini reddetme” diyoruz. Çünkü tek başına sokak gösterisi yapmaktan çok daha güçlü bir yöntem. Her iktidar, insanların işe gitmesine, görevlerini yerine getirmesine ve kendilerinden beklenenleri yapmasına dayanır. Öğrenciler ise bunu yapmayı bıraktı.
İki yıl boyunca tutuklandılar, takip edildiler, karalandılar ve yabancı ajan olmakla suçlandılar. Araçlar protestocuların üzerine sürüldü, insanlar dövüldü. İktidar, öğrencileri şiddete yöneltecek her türlü zemini hazırladı. Ama öğrenciler tuzağa düşmedi.
15 Mart 2025’te Belgrad’da Sırbistan tarihinin en büyük protestosu düzenlendi. Bağımsız Kamusal Toplantılar Arşivi'nin tahminine göre 275 bin ila 325 bin kişinin katıldığı gösteride, sarı yelekli öğrenci görevliler kalabalığın düzenini ve sükûnetini korudu. Olası bir tehlike durumunda insanların güvenli çıkış yollarını bulabilmesi için mavi işaret fişekleri kullanıldı.
Bunların hiçbiri rastlantı değildi. Öğrenciler kendi örgütlenme yapılarını kurmuştu. Her fakültenin öğrenci meclisi, gösterilerde görev yapacak kişileri kendi içinden seçiyordu. Büyük eylemlerden önce aynı konular tekrar tekrar çalışılıyordu: Provokatörler nasıl fark edilir? Gerginlik nasıl yatıştırılır? Kalabalık gerektiğinde güvenli biçimde nasıl dağıtılır?
CANVAS olarak verdiğimiz bütün eğitimlerde aynı ilkeyi vurguluyoruz: Şiddetsiz mücadele disiplini kendiliğinden oluşmaz. Planlanır, uygulanır ve alışkanlığa dönüşene kadar tekrar edilir. Sırp öğrenciler de tam olarak bunu yaptı.
Bunun neden hayati önem taşıdığını anlamak zor değil. İktidarın öğrencilerden beklediği tek şey şiddete başvurmalarıydı. Yakılan tek bir otomobil bile hükümete onları “terörist” ilan etme fırsatı verebilir, temkinli orta sınıfı yeniden evlerine çekilmeye zorlayabilirdi.
Öğrenciler şiddetsiz mücadele çizgisini koruyunca toplumun her kesiminden insanın harekete katılması mümkün oldu. Büyükanneler, çiftçiler, hayatlarında ilk kez bir protestoya katılan insanlar meydanlara çıktı.
Mücadelenin örgütlülüğü ve bedeli
Şiddetsiz eylemden söz edildiğinde bazen bunun kolay, zahmetsiz ve yumuşak bir mücadele biçimi olduğu düşünülüyor. Son iki yıldır Sırp öğrencilerin yaşadıklarını izleyen hiç kimse böyle düşünemez.
Öğrenciler Sırbistan’ı yürüyerek baştan başa katetti. Geceyi kendilerine yer açan insanların evlerinde, bulabildikleri herhangi bir zeminde geçirdiler. Sabah olduğunda yeniden yola koyuldular.
Geçtikleri köylerde insanlar yol kenarlarında ekmek, sıcak çay ve battaniyelerle onları bekliyordu. Bu yürüyüşler, Belgrad’daki hiçbir mitingin ulaşamayacağı yerlere, iktidarın kendisine ait gördüğü bölgelere kadar uzandı. Uğradıkları her yerde insanlarla konuştular. Kasaba meydanlarında, okul bahçelerinde ve köy salonlarında neden yola çıktıklarını anlattılar, yerel halkın sorunlarını ve öfkesini dinlediler. İnsanları kendi yurttaş meclislerini kurmaya çağırdılar. Pek çok yerde bu çağrı karşılık buldu. Üstelik insanlar çoğu zaman hayatlarında ilk kez böyle bir örgütlenmenin parçası oluyordu.
Profesörler de bu mücadelenin bedelini ödedi. Fakülteler öğrencilerinin yanında durunca hükümet üniversite çalışanlarının maaşlarını ciddi ölçüde düşürdü. Bazıları aylarca maaş alamadı. Cumhurbaşkanı televizyonda, maaş yerine kendilerine patates verileceğini söyleyecek kadar ileri gitti. Protestoları destekleyen öğretmenler de benzer biçimde cezalandırıldı.
Bunlar çocukları, konut kredileri ve bakmakla yükümlü oldukları anne babaları olan insanlar. Bütün bu baskılara rağmen öğrencilerini yalnız bırakmadılar.
Siyasetçisiz ve saygın seçim listesi
Ardından öğrenciler, başka ülkelerde benzerine pek rastlamadığımız bir adım attı. Kazandıkları toplumsal desteği muhalefet partilerine devretmediler. Kendileri de milletvekili adayı olmadı. Bunun yerine, seçimde destekleyecekleri adayları belirlemek için kendi kurallarını koydular.
Listede öğrencilere yer yoktu. İktidar koalisyonundan kimse olmayacaktı. Muhalefet partilerinin yöneticileri de listeye giremeyecekti. Aşırılık yanlıları da dışarıda bırakılacaktı.
Altı üniversite kentinde faaliyet gösteren 80’den fazla öğrenci meclisi, bir yılı aşkın süre boyunca aday isimleri önerdi, tartıştı, adaylarla görüştü ve güven duymadıkları isimleri veto etti. Süreç yavaştı, zahmetliydi ve zaman zaman karmaşık hâle geliyordu. Ama aynı zamanda son derece demokratikti. Bize kalırsa başarının sırrı da tam olarak buydu. Kimse çıkıp listenin kapalı kapılar ardında hazırlandığını iddia edemezdi.
Sonunda parlamentodaki 250 sandalye için 250 kişilik bir aday listesi ortaya çıktı. Listede, siyaset sahnesine çıkmadan çok önce toplumda saygınlık kazanmış isimler vardı: Profesörler, öğretmenler, doktorlar, oyuncular, sanatçılar ve sporcular.
Sırbistan'da seçim sistemi ülke genelini tek bir seçim bölgesi olarak kabul ediyor. Seçmenler parti listelerine oy veriyor; parlamentodaki sandalyeler listelerin aldığı oy oranına göre dağıtılıyor ve milletvekilleri listedeki sıralamaya göre belirleniyor. Dolayısıyla adayların listedeki yeri büyük önem taşıyor.
Listenin ilk sırasında Novi Sadlı bir kardiyolog bulunuyordu. Eski Merkez Bankası Başkanı ile ülkenin yetiştirdiği en başarılı basketbolculardan biri de aynı listede yer aldı. Birkaç muhalefet partisi kendi aday listelerini geri çekerek öğrencilerin oluşturduğu listeyi destekledi. Bu kararın onlar açısından kolay olmadığını tahmin etmek güç değil.
Listedeki insanların pek çok konuda ortak görüşe sahip olduğunu söylemek mümkün değil. Kimileri sol görüşlü, kimileri sağ görüşlü. Bazılarıysa kendisini hiçbir zaman siyasetle ilgili görmemiş. Devlet medyası bu çeşitliliği kaos olarak nitelendirdi.
Biz tam tersini düşünüyoruz. Toplumsal hareketler, çok sayıda insanı bir araya getirebildikleri ölçüde başarılı olur. Oysa geniş kitleler hiçbir zaman tek bir ideolojiyi paylaşmaz. Liste tek bir siyasi çizgiyi temsil etseydi yalnızca o çizginin destekçilerini çekebilirdi. Sırbistan toplumunun çeşitliliğini yansıttığı için neredeyse herkes listede güvenebileceği bir isim bulabildi.
İnsanları bir arada tutan ortak payda aslında çok basitti: Kimse bütün ülkenin itaat etmek ve hayranlık duymak zorunda olduğu yeni bir lider istemiyordu. Kimse bir avuç insanın toplumun geri kalanının sırtından zenginleştiği bir düzende yeniden yaşamak istemiyordu. Öğrenciler bu düşünceyi üç kelimeyle özetledi:“Sırbistan mı, Mafya mı?”
Kanserden iyileşmek
Bugünkü Sırbistan'ın durumunu anlatmak için en uygun benzetme şu: Hastalığın teşhisi konuldu, tedavi ise henüz yeni başladı.
Ülke yıllardır bir kanserle yaşıyordu. Yargı bağımsızlığını yitirmiş, medya iktidarın kontrolüne girmiş, kamu kaynakları özel çıkarlar için kullanılır olmuştu. Korku, gündelik hayatın olağan bir parçasına dönüşmüştü. Bu hastalık zamanla neredeyse bütün devlet kurumlarına yayıldı.
Vučić'in seçim günü yenilgiye uğraması bu hastalığı ortadan kaldırmadı. Ancak tedavinin önünü açtı.
Kemoterapi gören bir yakınının başucunda beklemiş herkes, bundan sonra neler yaşanacağını bilir. İyileşme uzun sürer ve sancılıdır. Bazı haftalar tedavinin kendisi hastalıktan bile daha ağır gelebilir. Aksilikler yaşanacak, kötü sonuçlar alınacak ve birileri eski günlerin daha iyi olduğunu söyleyecektir. Eski çıkar ilişkileri kolay kolay dağılmayacak. Bazı reformlar ilk denemede başarısız olacak. Ama bu kanser yenilebilir.
Bunun için toplumun bütününün iyileşmesi gerekiyor. Seçim günü karşı tarafa oy veren komşular, akrabalar ve iş arkadaşları da bu iyileşme sürecinin parçası. Onlar hastalığın kendisi değil. İyileşmesi gereken ülkenin bir parçası.
Gelecek için sorumluluklarımız
Bu iyileşmeyi hiçbir hükümet tek başına gerçekleştiremez. Bize göre bunun için herkesin üstlenmesi gereken sorumluluklar var.
1. Yeni yönetim çoğunluğu: Önce kurumları onarın, intikamın peşine düşmeyin.
İşe, gerçekten bağımsız mahkemeler kurarak, doğru ve tarafsız habercilik yapan bir kamu yayıncılığı sistemi oluşturarak ve özgür, adil seçimleri güvence altına alarak başlayın. Bunlar herhangi bir hükümetin görev süresinden daha uzun ömürlü olmalı. Ayrıca vatandaşların nasıl ve kimlerin talimatıyla gözetlendiğine ilişkin kapsamlı, şeffaf ve kamuoyuna açık bir soruşturma yürütün. Böylece hiç kimsenin aynı yöntemlere yeniden başvurmasının önü kesilebilir.
2. Toplumsal hareket: Öğrenci meclislerinin dağılmasına izin vermeyin.
Aday listesini onlar oluşturdu. Sırbistan'ı gelecekte ortaya çıkabilecek yeni otoriter liderlere karşı koruyacak en önemli güvence de yine bu meclisler. Üstelik bu tehlike yalnızca dışarıdan değil, hareketin kendi içinden çıkabilecek bir liderden de kaynaklanabilir.
3. Yurt dışındaki dostlar: Kişileri değil, kurumları ve yurttaşları destekleyin.
Bunun somut karşılığı, bağımsız medyaya, denetleyici sivil toplum kuruluşlarına ve yerel yurttaş meclislerine uzun vadeli finansman sağlamak olmalı. Kendi ülkelerinizden hâkimler, denetçiler ve savcılar göndererek kurumlarını yeniden inşa etmeye çalışan Sırp meslektaşlarıyla birlikte çalışmalarını sağlayabilirsiniz.
Desteğinizi, iktidarda kim olursa olsun ona yönelik güzel sözlere değil, hukukun üstünlüğü alanında elde edilen somut sonuçlara bağlayın. Ve lütfen yalnızca ilk günlerde değil, bu uzun iyileşme sürecinin tamamında yanımızda olun.
4. Diğer ülkelerdeki aktivistler: Sloganı değil, yöntemi örnek alın.
Sadece sokak gösterileriyle yetinmeyin; gerçek bir işbirliğini reddetme pratiği geliştirin. Disiplinin kendiliğinden oluşmasını beklemeyin, bunun için hazırlık yapın ve eğitim alın. Farklılıklarınızı bir bölünme nedeni değil, ortak bir mücadele zemini olarak değerlendirin.
Sırbistan'ın gösterdiği şey çok açık: İyi planlandığında, sabırla sürdürüldüğünde ve çok sayıda insanın ortak çabasıyla yürütüldüğünde şiddetsiz mücadele hâlâ sonuç alabiliyor.
Şimdi önümüzde başka bir sınav var: Bir ülkenin yalnızca otoriter bir iktidarı devirmekle kalmayıp kendisini de yeniden inşa edebileceğini göstermek.
Biz de bu sürecin bir parçası olacağız. Yeni kuşak örgütleyicileri yetiştirecek, nelerin işe yaradığını ve nelerin başarısız olduğunu bütün açıklığıyla kayda geçirecek, öğrencilerin eski iktidardan talep ettiği hesap verebilirlik ve şeffaflık ilkelerini yeni yönetimden de talep edeceğiz.
* Breza Race Maksimovic, Belgrad merkezli Şiddetsiz Eylemler ve Stratejiler Uygulama Merkezi (CANVAS) program direktörü, akademisyen ve insan hakları aktivistidir.
* Jelena Trajčevski, CANVAS’ta görevli Sırp bir araştırmacı ve yazardır.
Kaynak: Waging Nonviolence
Kaynak link: wagingnonviolence.org/2026/10/how-serbian-students-toppled-a-dictator/
