Hürmüz krizi insani yardımları engelliyor

• Hürmüz Boğazı’nın kapatılması, Ortadoğu'da artan tedarik zinciri maliyetleri ve ulaşım aksamaları, gıda ve ilaç krizini tetikliyor. BM, teslimatlarda altı aya kadar gecikmeler bekliyor.

Ana Puentes*-Çeviri: Tijda YAĞMUR

Hürmüz Boğazı'nın ablukaya alınması ve Ortadoğu'daki kriz nedeniyle hava sahasının kapatılması, dünyanın dört bir yanına yapılan insani yardım akışını tehlikeye attı. BM Dünya Gıda Programı (WFP), UNICEF ve Save the Children, Hürmüz Boğazı'nın abluka altına alınması ve Dubai'deki lojistik merkezlerinde depolanan gıda, ilaç ve diğer acil durum malzemelerinin birikmesi nedeniyle Ortadoğu ve Sahra Altı Afrika'daki faaliyetlerinin doğrudan etkilendiğini belirtiyor.

Petrol fiyatlarındaki artış nedeniyle tedarik zinciri maliyetleri de arttı; nakliye şirketleri savaş zamanlarında sefer yapmanın riskleri nedeniyle yeni ücretler ve ek sigorta talep ediyor. Bu da gübre ve gıda fiyatlarında domino etkisi yarattı.

Yardımlar 6 ay ulaşmayacak

Öte yandan, güvenlik gerekçeleriyle nakliye rotalarının askıya alınması, ABD ve bazı Avrupa ülkelerinden gelen bağışlarda yaşanan ciddi azalmaların ardından, 2025 yılında zaten ağır darbe almış olan bir sektöre yapılacak yardım teslimatlarında 6 aya kadar gecikmelere yol açacak. Geçen yıl fonlarında yüzde 40’lık bir düşüş yaşayan WFP örneğinde, bu dondurma ek bir mali baskı anlamına geliyor. Kuruluşun başkan yardımcısı ve operasyonlardan sorumlu genel müdür yardımcısı Carl Skau, bunun gıda güvensizliği yaşayan daha az insana hizmet verileceği anlamına geldiğinden endişe ediyor. Skau, EL PAÍS ile yaptığı telefon görüşmesinde, “Operasyonlarımız yüzde 20 veya yüzde 30 daha pahalı hale gelirse, bu zaten uçurumun eşiğinde olan insanlar için yüzde 20-30 daha az yardım anlamına gelir” dedi.

Bin kargo gemisi mahsur

BM İnsani İşlerden Sorumlu Genel Sekreter Yardımcısı Tom Fletcher, savaşın taraflarına insani yardım için “istisnalar” tanımaları çağrısında bulundu. Birleşmiş Milletler İnsani İşler Koordinasyon Ofisi’ne (OCHA) göre bu, Hürmüz Boğazı’ndan “insani yardım malzemelerinin güvenli ve engelsiz geçişinin” sağlanması anlamına geliyor. Hürmüz Boğazı, dünyanın petrolünün yüzde 20’sinin ve Körfez ülkelerinden gelen doğalgazın üçte birinin geçtiği önemli bir ticaret arteridir. İran’ın Mart ayının başında boğazı kapatmasıyla bin kargo gemisinin mahsur kaldığı tahmin ediliyor.

Fletcher, 11 Mart’ta yaptığı açıklamada küresel nakliye maliyetlerinin geçen yılın aynı dönemine göre yüzde 16 arttığını söyledi ve şu uyarıyı yaptı: “En savunmasız insanlar ilk ve en ağır şekilde etkilenirler.” OCHA ise, “Doğu Afrika ve Sahra Altı Afrika gibi yerlerdeki operasyonlara yönelik gıda, ilaç ve diğer temel malzemelerin taşınması daha zor ve teslimatı daha pahalı olabilir” dedi.

WFP, Sudan ve Myanmar gibi insani kriz bölgelerine gıda teslimatlarında gecikmeler yaşanacağını öngörüyor. Skau, tedarik zincirindeki artan maliyetlerin insani yardım fonlama krizini daha da kötüleştirdiğini belirtiyor. “300 milyon insanın ciddi gıda güvensizliğiyle karşı karşıya olduğu rekor düzeyde açlık yaşıyoruz” dedi.

Aynı durum Save the Children için de geçerli. Örgütün Ortadoğu, Kuzey Afrika ve Doğu Avrupa Direktörü Ahmad Alhendawi, 2025 bütçe kesintilerinin ardından tedarik zincirindeki artan fiyatları karşılama ve alternatif yollar arama maliyetlerini karşılama kapasitesinin azaldığını açıklıyor. Geçtiğimiz yıl Save the Children, Sri Lanka, Polonya, Brezilya, Gürcistan ve Liberya’daki ofislerini kapatmıştı.

UNICEF ve WFP, büyük taşıyıcılardan insani yardım kargolarına uygulanabilecek ek ücretlerin geçici olarak askıya alınması konusunda taahhüt aldı. UNICEF sözcüsünün açıkladığı üzere, bu durum sevkiyatlarda iki milyon dolar tasarruf sağlayacak.

Dubai’de tedarikler gecikti

Skau’ya göre, WFP gemileri için yakıt satın almakta zorluk çekiyor ve Dubai’de depolanan insani yardım malzemelerinin akışında aksamalar yaşıyor. Birleşmiş Milletler kuruluşları ve STK’ların malzeme depoladığı, insani acil durumlara hazırlık ve müdahale merkezi olan Uluslararası İnsani Yardım Şehri de bu şehirde bulunuyor. Kuruluş, hava taşımacılığını artırmak gibi alternatiflere yöneldi ve alternatif deniz yolları arayışına girdi.

Save the Children’ın bölge direktörü, Hürmüz Boğazı’nın çatışma halindeki ülkelere ilaç taşınması için “hayati önem taşıdığını” vurguladı. Temel hijyen, kişisel bakım ve beslenme ürünleri de Dubai limanı üzerinden sevk ediliyor. Alhendawi, “Ortadoğu, Kuzey Afrika ve hatta Asya genelinde operasyonlar ve çalışmalar için bir merkez burası. Yükselen fiyatlar ve sınırlı tedarik söz konusu olduğunda bedeli ilk ödeyenler çocuklar oluyor” uyarısını yaptı. Kuruluş şu anda mevcut stoklarla çalışıyor olsa da, ek malzeme temininde zorluklar yaşıyor.

İlaçlar gönderilemiyor

Sınır Tanımayan Doktorlar (MSF) da Dubai’deki lojistik merkezinden malzeme ve ilaç sevkiyatı yapmakta ve sağlık personelini seferber etmekte zorluk çekiyor. Sınır Tanımayan Doktorlar İspanya’nın tedarik zinciri sorumlusu Sophie Flores, MSF’nin Basra Körfezi’ndeki sürekli hava sahası kapanmaları nedeniyle acil sevkiyatları normal hızda yapamadığını açıklıyor. Flores, alternatif olarak ilaçları karayoluyla Umman’a göndermek ve oradan hava yoluyla taşımak gibi alternatif çözümler aradığını ekliyor.

Mobil kliniklerin kurulması için çadırlar, lojistik malzemeler ve sivrisinek ağları gibi diğer malzemelerin ise konteynerlerle deniz yoluyla taşınması gerekiyor. “Küresel nakliye kapasitesi yüzde 13 oranında azaldı” diyen Sophie Flores, Sudan, Yemen ve Lübnan’daki insani yardım çalışmalarında ciddi aksamalar yaşandığını bildiriyor.

Diğer sınır geçiş noktaları kapatıldı

İnsani yardım yetkilileri, Ortadoğu’daki savaşın sadece Hürmüz Boğazı ablukasından etkilenmediği konusunda uyarıyor. Tom Fletcher’e göre Gazze’de un fiyatları yüzde 270 arttı. EL PAÍS de domates, patates, pirinç ve diğer gıda maddelerinin fiyatlarındaki artışı belgeledi. Skau, Afganistan’da mültecilerin geri dönüşü nedeniyle hizmetlere yönelik baskının ve talebin artacağını öngörüyor: “Oradaki tedarik zincirlerimiz tamamen kesildi. Daha önce beslenme ve gıda malzemelerini Pakistan üzerinden taşıyorduk; ancak bu sınır artık kapalı. Dolayısıyla İran üzerinden bir rota aradık.” Bu rota da 28 Şubat’ta kapatıldı.

*Kolombiyalı gazeteci ve yazar Ana Puentes, UAM-EL PAÍS'ten Gazetecilik alanında yüksek lisans derecesine sahip ve LATAM Genç Gazeteciler Ağı üyesidir.