• HPG eski Orta Alan komutanı Egîd Kelar: “Neçirvan’ın MERI Forumu’ndaki sözleri Mesrur Barzani’de rahatsızlık yarattı. Neçirvan, KDP’nin siyasetini eleştirdi. YNK’nin hükümetten çekilmesi de krizi derinleştirdi.”
  • “Uluslararası güçler, Irak'ı merkezileştirmeye çalışıyor. Irak'ın enerji kaynaklarını ve ekonomik imkânlarını kontrol etmek istiyorlar. Başûr'daki parçalanma bu süreci daha kolaylaştırır.”
  • “Şu anda ciddi bir parçalanma ihtimali var. Bu yanlıştan derhal dönülmeli ve mevcut durum yeniden gözden geçirilmelidir. Üzerimize düşen ne varsa yapmaya hazırız.”

FELEKXAN SERHAT

Başûrê Kurdistan'da 4 Kasım’da Kürdistan Demokrat Partisi’nin (KDP) parlamentoyu toplaması ve Kürdistan Yurtseverler Birliği’nin (YNK) çekilmesiyle başlayan kriz sürüyor. Toplantıdan çıkan kararların “meşru” olmadığını belirten YNK ve Yeni Nesil Hareketi, 6’ncı dönem ilk parlamento oturumu ve çıkan kararların iptali istemiyle Irak Federal Yüksek Mahkemesi’ne başvurdu.

12 Kasım’da Sîlemanî Stratejik Forum'unda konuşan YNK Genel Başkanı Bafil Talabani, Kürdistan Parlamentosu'nda yaşananları “siyasi çöküş” olarak nitelendirdi. Talabani ayrıca KDP Başkanı Mesud Barzani’nin diyalog çağrısını da reddederek, “bu girişimin siyasi ilişkilerde yeni bir sayfa açma konusunda gerçek bir ciddiyeti yansıtmadığını” belirtti.

Peki, Başûr’daki kriz nasıl aşılacak, bölünmenin önüne nasıl geçilecek? Kürt Halk Önderi Abdullah Öcalan'ın Başûrê Kurdistan'a yönelik çözüm perspektifi, bugün yaşanan siyasi krizin aşılması bakımından yeniden önem kazanıyor.

HPG eski Orta Alan komutanı Egîd Kelar da siyasi krizin aşılmasında ulusal birliğin ve ortak iradenin belirleyici olduğuna dikkat çekerek, Kürtlerin parti çıkarları yerine halkın ortak çıkarlarını esas alması gerektiğini vurguluyor.

Egîd Kelar ile Başûr'daki siyasi krizin nedenlerini, Irak'ın merkezileştirilmesine yönelik politikaları, Kürtlerin ulusal birlik ihtiyacını ve Şengal'in geleceğini konuştuk:

KDP ve YNK arasında yaşanan son gelişmeler Başûrê Kurdistan'daki siyasi krizi derinleştirdi. Sizce bu gerilimin temel nedenleri nelerdir?

KDP ile YNK arasında yaşanan gerilimin önemli nedenlerinden biri hükümetin oluşumuna ilişkin anlaşmazlıklardır. Bölgenin başbakanının Neçirvan olması beklenirken YNK'nin yer almadığı bir hükümet ihtimali de gündeme geldi. Bu ihtimal düşük olsa da böyle bir hükümetin kurulması ciddi sorunlara yol açabilir. Hükümetin yalnızca KDP'nin denetiminde olması ve YNK'nin dışarıda bırakılması sakıncalı bir durum yaratacaktır.

Bundan kısa bir süre önce Mazlum Ebdi, Neçirvan Barzani ve Bafel Talabani'nin katılımıyla “MERI Forumu 2026” düzenlendi. Bu forum Mesrur Barzani'de rahatsızlık yarattı ve taraflar arasında yeni bir gerilime yol açtı. Neçirvan forumda Rojhilatlı partileri eleştirdi. Ancak esasında eleştirileri Rojhilatlı partilerden ziyade KDP'nin siyasetine yönelikti. KDP de buna yanıt verdi, ancak daha sonra açıklamasını kaldırdı. Ayrıca uluslararası faktörlerin de bu süreçte etkisi var. Irak'ı merkezileştirmeye yönelik bir politika izleniyor.

Öte yandan şunu söylemek lazım: Partiler arası rekabet normaldir. Ancak bu rekabet halkın çıkarları, halka hizmet ve Kürt birliğinin güçlendirilmesi temelinde olmalıdır. Mevcut parçalanmayı doğru bulmuyoruz. Bu durum Kürt halkını zayıflatır ve siyasi sürece zarar verir. Her zamankinden daha fazla birliğe ihtiyaç duyduğumuz bu dönemde, halkın çıkarları doğrultusunda daha güçlü kararlar alınmalı ve sorunlar çözülmelidir.

Merkezileştirme planının nasıl hayata geçirildiğini ve özellikle Irak açısından ne gibi sonuçlar doğurabileceğini biraz açabilir misiniz?

Merkezileştirme politikalarını Lübnan ve Suriye'de görüyoruz. Suriye'de önemli adımlar atıldı, Lübnan'da da benzer bir model gündemde. Irak'ta ise süreç adım adım ilerliyor. Tom Barrack'ın açıklamalarında da bu yaklaşımı görmek mümkün. Irak, Lübnan ve Yemen'de uygulanmak istenen modelin temelinde, bölgesel yönetimlerin merkezi otoriteye bağlanması bulunuyor. Özellikle Sünni bölgelerinde, Şii denetimindeki alanlarda Sünnilerin yönetime taşınması üzerinden yeni bir siyasi düzen kurulmaya çalışılıyor.

Bu düzenin bir diğer özelliği, yönetimin başına güçlü bir siyasi tabana dayanmayan, bağımsız hareket etme imkânı sınırlı kişilerin getirilmesidir. Suriye’de Ahmed Şara, Lübnan'da Joseph Avn ve Irak'ta Ali Zeydi örnekleri bu açıdan değerlendirilebilir. Ali Zeydi tüccardı ve bir siyasi geçmişi yoktu. ABD ve İsrail'in etkisiyle, herhangi bir partiye veya güçlü bir siyasi yapıya dayanmadan, Şii kimliği üzerinden öne çıkarıldı. Buradaki temel amaç, yönetimi merkezde toplamak ve denetimi kolaylaştırmak.

İran'a yönelik saldırılar da bu politikanın bir parçası. Sünnilerin Şiilere karşı kullanılması, her iki kesimin de zayıflatılması ve devletlerin dış güçlerin denetimine alınması hedefleniyor. Irak'ta da benzer bir süreç yürütülüyor. Asıl mesele, Irak'ın enerji kaynaklarını ve ekonomik imkânlarını kontrol etmek.

Bu politikaların sonucunda devlet ile halk karşı karşıya gelebilir. Oysa Irak halkı, Saddam döneminden sonra yeniden eski günlerine dönmek istemiyor. Başûr'daki parçalanma da bu süreci kolaylaştırır ve Irak'ın merkezileşmesine hizmet eder. Bunun kazananı Irak halkı değil, bölgesel ve uluslararası güçler olur.

Dolayısıyla her zamankinden daha fazla Kürt birliğine ihtiyaç var.  Şu anda ciddi bir parçalanma ihtimali söz konusu. Bu yanlıştan derhal dönülmelidir. Biz de üzerimize düşen ne varsa yapmaya hazırız.

Başûr'da parti çıkarlarının ön plana çıkmasını nasıl değerlendiriyorsunuz? Ulusal birliğin sağlanması için neler yapılmalı?

Kürtlerde partileşme sürecinin tarihsel bir geçmişi var. Başûr ile Rojhilat arasında Jekaf adıyla bilinen, “Komeley Jiyanewey Kurdistan” olarak da anılan bir yapı bulunuyordu. Kürt siyasi örgütlenmesinin gelişmesinde önemli bir yere sahip olan bu yapı, partileşme sürecinin de temelini oluşturdu. Rojhilat'ta ise Qazi Mihemed öncülüğünde partileşme gelişti ve daha sonra Kürdistan Demokrat Partisi'ne (KDP) dönüştü. Partileşme sürecinde şahsiyetler ön planda tutuldu.

Başûr’da 1991 yılında Ranya’da başlayan Raperin, yani “Büyük Halk Ayaklanması” sonucunda bugünkü hükümetin kurulmasının temeli atıldı. Halkın kazanımlarıyla oldu bu. Ancak sonrasında kurulan hükümet, halkın çıkarlarından çok kişisel ve ailevi çıkarları esas alıyor. Ayrıca dış güçlerin çıkarları doğrultusunda hareket ediliyor.

Bugün de Kürtlerin ortak çıkarları doğrultusunda hareket etmesini sağlayacak bir siyasi zemin oluşturulabilmiş değil. Yani düşmana karşı ortak bir koalisyon kurmak, siyaset yürütmek ve ortak mücadele geliştirmek için gerekli koşullar hala oluşmadı. Oysa mevcut hükümet halkın hükümetidir ve kazanımlara da öyle yaklaşılmalı. Bugüne kadar onlarca kez ulusal birlik ve konferans çağrısı yaptık. Başûr bu çağrıları olumlu karşılıyor ancak henüz somut bir adım atmıyor. Artık bu adımın atılması ve Kürt halkının çıkarlarının korunması gerekir.

1960'lı yıllardan 1988 Enfal Soykırımı'na uzanan süreçte Kürtler arasındaki siyasi ayrışmalar ağır sonuçlara yol açtı. O dönemdeki parçalanmanın bugünkü siyasi gerilimlere nasıl bir etkisi olduğunu düşünüyorsunuz?

Kürtler arasındaki çatışmaların temeli 1960'lı yıllara kadar uzanıyor. Anlaşmazlıkların başında liderlik eden şahsiyetler arasındaki görüş ayrılıkları geliyordu. Başlangıçta kişisel sorunlardan kaynaklanan bu anlaşmazlıklar, zamanla partiler arasındaki ayrışmaya ve silahlı çatışmalara dönüştü. Dağlarda silahlı güçleri bulunmasına rağmen bu güçler birbirlerine karşı kullanılıyordu. Başûr'da hayatını kaybedenlerin önemli bir bölümü düşmanla mücadelede değil, iç çatışmalarda yaşamını yitirdi. Bu durum ortak bir Kürt gücünün oluşmasını engelledi.

1975 yılında büyük bir kırılma yaşandı. Buna 'Aşbetal' deniliyor ancak bu tanımlamayı doğru bulmuyorum; yaşananların ihanet olarak tanımlanması gerekir. Partiler Kürtleri kendi başlarına bırakarak bölgeden çekildi. Bu gelişme Cezayir Anlaşması'nın da bir parçasıydı. Kürtlerin direnmemesi ve Irak'a karşı mücadele etmemesi yönünde şartlar vardı. Körfez ülkelerinin bir kısmı da İran'ın safına geçti. O dönemde İran sınırında Qasr-ı Şirin'den Halepçe ve Pençwen'e kadar uzanan bölge boşaltılmıştı. Sınır köylerinin boşaltılması da bu sürecin bir parçasıydı.

1988 yılında gerçekleşen Enfal Soykırımı sırasında ise İran-Irak Savaşı sona ermiş, Irak'ın Kürtlere karşı eli güçlenmişti. Irak hükümeti İran'la savaşını bitirmişti ve artık bütün gücünü Kürtlere yöneltebilirdi. Kürt güçlerinin Saddam'a karşı direnebileceğine dair bir umut kalmamıştı. Peşmerge güçlerinin büyük bölümü silahlarını bırakarak İran'a, Türkiye'ye ve Avrupa'ya gitti. Küçük bir grup ise gizlice bölgede kaldı ancak direnecek durumda değildi. Ortada halkı savunabilecek ortak bir askeri güç bulunmuyordu. Saddam'ın bütün gücüyle karşı karşıya kalan halk savunmasız kaldı ve bölgeyi terk etmek zorunda kaldı.

Enfal Soykırımı aşama aşama gerçekleştirildi. Bu süreçte 4 bin 500 köy boşaltıldı. Sulara, derelere, çeşmelere ve kaynaklara beton döküldü. Milyonlarca insan göç ettirildi, 182 bin insan katledildi. Süleymaniye'de başlayan katliamlar Germiyan ve Behdinan bölgelerine yayıldı. Özellikle sınır köyleri büyük zarar gördü. 1975 yılında boşaltılan bölgelerin ardından 1988'de geriye kalan bölgeler de boşaltıldı. Böylece Kürtler ile Araplar, İran ile Irak ve Türkiye ile Irak arasında tampon bölgeler oluşturuldu.

Kürtler yıllar sonra köylerine döndü. Ancak Başûr'da, Kelar yakınlarında “Rizgari” adında bir yer var. İnsanların toplandığı bu yerde, köylerine dönemeyen Enfal mağdurları hâlâ yaşıyor. Bu insanlar, yaşadıklarının soykırım olarak tanınması için gerekli çalışmaların yapılmasını bekliyor. Bunun için bizim de mücadele yürütmemiz gerekiyor.

O dönemde Kürt güçleri arasındaki parçalanma ve birlik eksikliği, Kürt halkını çok ağır sonuçlarla karşı karşıya bıraktı. Bugün yaşanan çatışmaların ve gerilimlerin temelinde de o dönemden kalan sorunlar bulunuyor. Bu sorunlar giderek derinleşiyor.

Peki, Irak ve Başûrê Kurdistan halkı nasıl bir gelecek istiyor, temel talepleri nelerdir?

Başûr'daki halklar tehdit altında. Çünkü halkın talepleri bugüne kadar karşılanmadı. Halk hala ekonomi, siyaset ve savunma alanlarında kendi iradesine sahip değil. Oysa halkın temel talebi barış ve istikrarın sağlandığı, kendi ekonomisini yönetebildiği ve kendi kendini yönetme iradesine sahip olduğu bir sistemdir. Savunma konusunda da kendi iradesini ortaya koymak istiyor.

Başûr ayrıca Kürdistan'ın diğer parçalarıyla da güçlü ilişkiler geliştiremedi ve onlara yeterince destek olamadı. Bunun aşılması için daha fazla örgütlenmek ve siyasi alanda daha etkin olmak gerekiyor. Halkın talepleri karşılanır, ekonomi, siyaset ve savunma alanlarında kendi iradesini ortaya koyabilirse halkların güvenliği de sağlanabilir.

Elbette bunun için mücadele etmek gerekiyor. Bakur'da başlayan Barış ve Demokratik Toplum Süreci, Başûr açısından da yeni imkânlar yarattı. Özerk bir ekonomi, siyaset ve güç oluşturmanın önünü açtı. Bu imkânı da Reber Apo sundu.

***

Êzîdîler ilk kez masada

Son olarak Bağdat'la yapılan anlaşmayı nasıl değerlendiriyorsunuz? Bu anlaşma Şengal'in geleceği ve Êzîdîlerin kazanımları açısından ne ifade ediyor?

Şengal ilk kez kendi ayakları üzerinde duruyor ve ilk kez Êzîdîler arabulucular olmadan doğrudan Bağdat’la anlaşmak için masaya oturdu. Kazanımlarını korumak için bu adımı attılar. Hewlêr-Bağdat arasında da önceki yıllarda bir anlaşma yapılmıştı. Eğer o anlaşma uygulansaydı Êzîdîler hiçbir şey kazanmayacaktı. Bugün atılan adımlar ise olumlu.

Şu an yürütülen süreç esas olarak askeri entegrasyondan ibaret. Şengal konusunda yaklaşık bir yıldır çalışmalar ve görüşmeler yürütülüyordu. Görüşmeler sonucunda bir protokol hazırlanmış, yalnızca başbakanın imzası kalmıştı. Irak tarafı, anlaşmanın silahsızlandırma ve Irak ordusunun merkezileştirilmesi çerçevesinde uygulanmasını istiyordu. Ancak bizim koşullarımız da kabul edilerek bir anlaşmaya varıldı.

Bölgedeki gücün 2 binden 4 bin 500'e çıkarılması önemli bir gelişme. Ancak Êzîdîlerin hala karşılanmayan talepleri var. Şengal'deki Êzîdîlerin kendi bölgelerini koruyabilecek bir güce sahip olması gerekiyor. Hem DAİŞ'in hem de farklı güçlerin Şengal üzerinde tehditleri bulunuyor. Bu nedenle Êzîdîlerden oluşan bir güvenlik gücü bölgede bulunmalı ve yalnızca Êzîdîleri değil, Şengal'deki diğer halkları da korumalı.

Êzîdîler bugün kendi gücüne sahip. Bunun yanında diplomatik ilişkilerini geliştirmeli, Irak'la daha güçlü ilişkiler kurmalı; siyasi, askeri ve idari alanlarda söz sahibi olmalı. Irak da Êzîdîleri güçlendirmek istiyorsa halkı desteklemeli ve devlet kurumlarında Kürtlerin de yer almasını sağlamalı.