Kapîtalîzm netewa ke bi zorî bin banê xo de tepêşeno ra nêperseno ke çiçî wazena. Semedo ke armancê kapîtalîzmî aramîya netewî nîyo ra, her tim polîtîka înan avera nêşino û demeke kilmî de bi saya xoverdayişê netewa ekolojîkî polîtîka înan têk şino.
Armanc polîtîka kapîtalîzmo modern, netewan bihelînêy, bikê lîberalekî pereperest, o. Xora kes an zî netewa ke pereperestî qebûl kerdo zey riwenê kele yê bihelîyo helîyeno. Kes an zî netewa ke vano; ‘Heme çî pere nîyo’ zî verba polîtîka zûrker û qetilkar a kapîtalîzmî her dem şereke giran mîyan de zirar bikero zî serkewte yo. Xoserîya cuyokraştî de polîtîkaQetî polîtîka xoserîya cuyokraştîk de esas şar û netew o. Polîtîkayê pêroyinî de qetî nefereke payeberz an zî, payenizm nêşkeno karekî sifte semedê xo bifikiryo, şikyeno netewa xo sifte bifikiryo. Eke neteweke de payeberzeke kar an zî polîtîkayî de sifte berjewendîyê xo ano vîra xo û goreyê ey, hereket keno se xoserî nêşeno bireso cayekî. Semedo ke payeberz debara keyê xo hintayê ke bikero, encax şikyeno pereyan bigîro. Nêşkeno çimê xo vera ekonomîya neteweyî bidero, zûran bierzo û şaran bixapîno. Yêke çimê xo verdabo malê neteweyî se gereke bi cezayeke zaf zaf giran şar ey ceza bikero.
Kapîtalîzm kuno canê merdiman
Xoserîya Cuyokraştîk de viraştişê polîtîkayî goreyê waşteyê şarê kuçeyî, taxî, qezayî û şaristanî yeno viraştiş. Armancê ey sifte aramî û ekolojîya şaran, pawitişê xoza û fezayî yo.Ma bi kilmek şikyenêy qala polîtîkayê kapîtalîzmî zî bikerêy; ‘sifte berjewendîyê xo fikiryeno, keso bîn se beno wa bibo ra xebat keno’ yo. No semedî ra her tim armancê înan qetilkerdiş û helênayişê kêmnetewan û netewa xo yo. Zey varana werdî werdî kapîtalîzm kuno canê merdiman û netewan. No semedî ra lazim o ke polîtîka înan qetî meyro pawitiş. Verba înan de her tim netew gereke bi her hawayî şerî mîyan de bibo. Eke nêbo se netew demeke derginî de kamîyeya xo vîra keno. Netew ehlaq, paradîgma, kultur û heme estbîyayişêy xo de helîyeno û vinî beno.Kapîtalîzmî de helînayiş hinî hedî keno, eke verba polîtîka zaliman de netew nêvindero se ferq nêkeno ke senî helîyayo. Bi hawayeke modern, endustrîyal û bêekolojî planan virazena. Polîtîka rojane ya kapîtalîzmî; her roj bi medyaya ke nezdîyê kapîtalîzmî no polîtîka yeno viraştiş. Xeberêy dewlet û hukûmat zilmo ke bi welatijêy xo û netewêy bînan keno, zey nêkeno dana. No tewr polîtîka, bi medya xorotox xeberêy kalip ke polîtîka zûrkerin a pisîkolojîk vila keno, kar keno. No polîtîka her roj yeno viraştiş û armanca ci helînayişê kultir, nirx û kanşopeya netewan de serdey nêbo her tim domyayiş bibo, yo. Kişta bînî de polîtîka rojane ajîtasyonê ehlaqeke xirabe her tim keno. Cenîyan zey ‘mal’ vînenêy û canêy cenîyan semedo ke pereyan zêd qezenc bikerêy ra peşkeşê ciwanan û şaran kenêy. No zî bes nîyo çanda polîtîka tecawizkerdişî bi merdimêy dînperestan fetwa vejenêy û ferz vînenêy. Kapîtalîzm: ‘Cenêkan qijkek û kole, feqîran makîna nepakî û zalim, îxtîyaran sergo û kareke ra nêbenêy, domanan zî zey nîmeteke xenîmetî’ vîneno. Polîtîka xo de ehlaqê şaran û netewan xirabe bibo ra TV, radyo, rojname, kovar û malperêy înternetî de xirabekerdişê pisîkolojîya şaran ser de xebatekî teknolojîk keno.Semedê neteweke antîkapîtalîzm ya verba polîtîka netewe serkewte bibo, ferzan ra ferztir lazim o netewa ke wazeno ekolojîyî bipawo domanêy xo goreyê ekolojîya cuyokraştîya xo û xozaya xo weye bikero û bidero weyekedişî ke verba polîtîka rojane ya kapîtalan bişikyê xo û ekolojîya dinyaye û fezaye bipawêy.
No tewr polîtîka aşmane, goreya ameyişê pereyê aşmane ya kapîtalîstan, planêy xo aşmane analîz kenêy ra pey, polîtîka xo ya demdergine ra hadreyî kenêy. Esas polîtîka rojane yo. Kapîtalîzm endamêy xo û pereyê xo goreyê bîlançoya aşmane eke zêd nêkerdbo se zey têkşîyo qebûl keno. Kes, kom partî an zî netewa ke bîyo semedê têkşiyişê înan zî ‘eşqîya, teror, dizd, xayîn…’ îlan keno. Pey raporêy aşmane de serkapîtalîst ‘xayin û terorîstêy ke ey têk berdo…’ bi saya medya xorotoxî deklare keno. Hinî bîyo ke goreya bîlançoya pereyan polîtîka aşmane virazyeno. Heta ke no tewr polîtîka goreyê waştişê xoserîya cuyokraştîya şaran û netewan meyro viraştiş, tu polîtîka kapîtalîstan de averberdişê merdimatî, kultir, paradîgmayê ekolojîya xozayî avera nêşinêy.
Polîtîka serrane ya kapîtalîzmî
No polîtîka semedê kapîtalîzmî zey fînaleke serrî yo. Arêkerdişê heme polîtîkayê aşmane ra encamê xebata înan ya serreke vejeno meydan. Her çiqas polîtîka demdergine viraştêy û goreya înan serkewte bieyse zî hinî nîyo. Çimkî tarîxî de polîtîkay ke esasê ci paradîgmayê esasê şarêy ke sînorêy înan mîyan de cuyenêy nîyo ra hesabêy polîtîka înan yê demdergine, zey planêy înan nêtepişto û ewro qirîzeke gilokin a dinyaye mîyan yê. Semedê qirîzê ke yeno cuyayişî esasî de polîtîkayê ke goreya netewan nîyameyo viraştiş o. Çimkî wexta ke nêy polîtîkayî kapîtalîst awan keno, goreyê waşteyê lobîyêy xo; yê warê fabrîqeyê teyaran, tanqan, çekêy giran, topêy kîmyevî û zey nînan kenêy. Nêşinêy şarêy xo ra nêpersenêy ke semedê aramamîya înan avera bişêro lazimîya înan çiçîyo. Netîceyî de Mezgê fezayî yanê Homa, ferekansêy ke şarê mazlûm bi qûantûma mezgê xo şiraweno ey ra geno, analîz keno û apeya şiraweno dinyaye.
Mezgê fezayî paradîgmay xo de ekolojîya dinyaye û fezayî paweno ra her tim hetê mazlûman ca geno û polîtîka kapîtalîstan ya antîekolojîkî xeripneno. Dewletîy polîtîka xo ya demdergine de her tim waşto ke bibêy hukumdarê; parzemîneke, giraweke, okyanûseke an zî dinyaye pêro. No waşteyê înan hinî gird bîyo ke tikeyan dinya qedînayo bi aşmîya Dinyaye, Rojî, Marsî û zewnbî astereyan de cigeyrayişê aw, herre û zîndîyan kenêy ke bişêrêy êy cayan. Hinî bîyo ke dîmenêy Marsî ser de, na gamî ra nameyê xo dayê cayan û parsêl kerdêy û hewna zî polîtîka demdergineyî fezayî û dinyaye ser de dewam kenêy. Herî peynî ma şikyenêy bivajêy Mezgê fezayî hetê mezgê mazlûmêy dinyaye de yo. Kapîtalîzm qetî bi qewimyayişêy xozayî nêşkeno û têk şino. No zî yeno manaya; mazlûmîy her tim serkewte, kapîtalîstîy zî her tim têkşîye û qirîzî de yê û do hinî bibo zî.
EHMEDÊ BIRA