Di axê Kurdistane de taybetê serrê 90’an de cînayetê faîlê meçhûl agêra yew wehşetê. Nê qirkerdişan de rêgezeke zî yew vîndîyan yanî cînayetê faîlê meçhûl bi. Di dîroka Osmanli ra nika her tim ser kamîya û zonê kurdan helênayişî ra polîtîkayan ame şuxulnayiş. Nê polîtîkayan ra tewr giranî bi îlanbîyîşê komare destpê kerd.

ZEY ÎRTÎCA MOJNAY
Dewlet verê tevgera kurd birnayişê rê heme rayverê tevgera kurd tepişt û ser nê rayveran zî tade û zilm şuxulna. Verba nê polîtîkayê zilmî zî di serra 1925’ê de Amed, Meletî, Dêrsim, Xarpêt, Çewlîg û Mûşe de yew serehewanayişê kurd destpê kerd. Nameyê no serehewanayişî zî Şêx Seîd bi û dewleta tirk no serehewanayişê baxane kerd û di ser kurdan destpê qirkerdişî kerd. Di normalê de no serehewanayiş, serehewanayişekê kurd bi la dewleta tirk, qirkerdişê xo meşrû mojnayişê rê no serehewanayişê zey yew tevgera îrtîca mojna.

PLANÊ ISLAHATÎ YÊ ŞARK
Destpêkerdişê serehawanayişê qanûnê Planê Islahatî yê Şarkî bi nimita ame hadrekerdiş û no qanûnê ra zî serekkomar Mustafa Kemal îmze eşt. No qanûnê Heyeta Wezaretî zî îmze kerd. Dewleta tirk waştê êdî tevgera kurd mîlê xo raşt nêkero, no ser zî waştê bi no qanûnê ser kurdan heme polîtîkayê helênayiş, tade û zilmî bişuxulno. Di no demê de Şêx Seîd û embazê ey ame dardekerdiş û hetanê nika zî cenazeyê înan hema zî malbatê înan ra nêameya teslîmkerdiş.
Dewleta tirk qet hetanê nika no qanûnê ra fek veranêda û no qanûnê dewlet sewbî bi nameyan hetanê nika şuxulna. Di serrê 80 û 90’an de dewleta tirk destpê polîtîkayê helênayiş, îmha, sirgûn û îmhayê yê gird ra kerd. Di no demê de 4 hezar dewe amey vilakerdiş û bi mîlyonan zî bi zorî amey koçkerdiş. 

JÎTEM DEVRE DE YO
PKK her ke şîynê di Kurdistane de hîna zaf hêzdar bîynê, verba no hêzbîyîşê PKK zî dewlet rîyê xo leyminî mojna û verba PKKe dewlet di Kurdistane de Fermandarîya Kolordu yê Asayîşî rona û navenda na fermandarî zî Amed ame weçînayiş. Ser na fermandarî zî Hulusî Sayin ame tayînkerdiş û di serra 1987’ê de di mîyanê Fermandarîya Cendirmeye de bi rayverî ya Arîf Dogan JÎTEM ame ronayiş. Navenda JÎTEM zî Enqere bi û na JÎTEMe ra zî gireda Amed, Şirnek û Colemêrge de fermandarîyan estbî. Yew dem di Kurdistan de ona bibî ke yew papol wesayîtê Torosê sipî biameynê dîyîş, no demê fikrê merdimê cînayetê faîlê meçhûl ameynê. Çimkî her roj bi seyan kurd, nê wesayîtan ra ameynê barkerdiş û peynî zî nê kurdan ra qet veng nêameynê girewtiş.

SIFTEYIN FAÎLÊ MEÇHÛL
Sifteyin xeberê cînayetê faîlê meçhûl Şirnex û dorûverê Şirnex ame. Ser Fermandarîya Amed a JÎTEMe Cem Ersever ame tayînkerdiş. Ersever îtîrafkaran yew artêş rona û bi îtîrafkaran zî bi fermandarîya Erserî destpê kiştiş, ramnayiş û girewtişê rûşwetî kerdî. Di mîyanê îtîrafkaran de (Recef Tîrîl, Adîl Tîmurtaş, Hayrettîn Toka, Alî Ozansoy, Adem Yakin, Kemal Emluk, Hasan Adak, Fetîh Çetîn, Hatîce Elmas, Sanîye Emluk, Sanîye Beyaz, Hanim Beyaz û Selahattîn Gorgulu) estbî.
Kiştişê Vedat Aydinî mîlatê faîlê meçhûlan bi, endamê JÎTEMe di binê binçimê de bi hezaran merdim remnay ya înfaz kerdî ya zî verba pereyê veraday. Di Şirnexe de zî endamê JÎTEMe bi hezaran kurd î di bîrê asîtan de amey veşnayiş. Taybetê serrê 90’an de PKK zaf hêzdar bibi û verba no hêzbîyîşê PKK zî, JÎTEM destpê xebatê kontgerîla kerd. Nê kontrayan heme dewan veşnay û şarê bi zorî day koçkerdişî. Nê kontrayan sifteyin heremê de serekê HEPe Vedat Aydinî qirkerdî. Peynî nê kontrayan no ray temsîlkarê Çapemenîyê Azadî Musa Enter, wekîl Mehmet Sîncar, Savaş Buldan, Behçet Canturk, rojnameger Yahya Orhan, Cengîz Altun û bi hezaran kurd qetil kerdî.

DESTÊ MA DE LÎST EST O
Di nê deman de tena herem de cînayetê JÎTEM çinîbi û hetê JÎTEMe xebatê hîzbul-kontra zî ameynê şuxulnayiş. JÎTEM û Hîzbullah bi hembarî waştê verba PKK yew awanî biakerê û nê kontrayan zî taybetê xo ra endamê çapemenîya Azad hedef girewtbi.
Di serrê 90’an de Tansu Çîller, Dogan Gureş û Mehmet Agar heme nê polîtîkayê dewlete averberdî. Di no demê de Tansu Çîller ver televîzyonan vat bike: ‘di destê ma de karsazekê PKKe ra ardime keno, lîsteyê nê karsazan est o.’ di no lîsteyê nameyê 60 karsazê kurd estbî. Peynî zî yew bi yew no lîsteyê ra karsazê kurd amey qetilkerdiş. Dewleta tirk taybetê xo ra hedef rojnameger, karsaz û sîyasetmedarê kurd xo ra girewt û nêzdî 17 hezar kurd qetil kerd.
Di serra 2011’ê de no demê serekwezîr Erdogan di Dayikê Şemî reyde pêvînayiş kerdbi û înan ra vat bike: ‘meseleyê vîndîyan meseleyê ê min o.’ la hetanê no roj ra nika seba vîndîyan dewlet çik nêkerd. Verba heme nê polîtîkayê dewleta tirk Dayikê Şemîyê têkoşîn xo di warê şaristanê Kurdistane de domnenê.

Planê Şark ra hetanê OHALê
Hetanê serra 1986’ê di taybetê şaristanê Kurdistane de dewlet her tim ser kurdan polîtîkayê tade û zilmê şuxulna û peynîya serra 1986’ê nê polîtîkayan xo agêray OHALê. OHAL her serr bi Meclîsê 4 aşm ame dergkerdiş û OHAL hetanê serra 2002’ê domya. Verba heme nê polîtîkayê leyminî kurdan qet kamîya xo û zonê xo ra fek veranêday. Xoverodayişê kurd di 27 Teşrîne 1978’ê de vejîya tîtikê, bi xoverodayişê PKK, hêzê şarê kurd hîna hêzdar bi û şarê kurd bi hêzê xo yê PKK serrê 90’an de têkoşîna xo vejya tîtikê tewr ser. Verba no xoverodayişê dewleta tirk hewna destpê qirkerdişan kerd.

Dewlet serrê 90’an waşt ke kamîya kurdan mîyanê ra wedarno û mojnayişê nê polîtîkayan her roj kiştişê yew kurd bi. Dewlet polîtîkayê xo peynî kerdişê kurdan, ser kiştişê kurdan înşa kerdbi û no zî bi aşkera şuxulnaynê.



YASÎN KOBULAN/DÎHA