Ziwanzano amerîkayij Dr. Mîchael L.Cheyt eyaletê Washîngtonî yê Amerîka de cuyeno û heta nika 40 ra zêde ziwanan ser o xebetîyayo. Cheyt 30 serrî ra zêde yo ke kurdî reyde nizdî ra eleqeder beno. Serra 1997 de ‘Ferhenga Kurmancî-Îngîlîzî’ weşêna û nika zî Kitabxaneyê Kongre ya Amerîka de dersê ziwanê kurdî dano. Babete ser o Ziwanzan Dr. Mîchael Cheytî qisey kerd û va ‘ez hewl dana her serre ziwanêk bimusa.’ 

Dr. Mîchael L.Cheyt’î da zonayen ke o eşkeno 40-42 ziwanan de biwano, nê ziwanan ra 12-15 ziwanan bi hawayo baş qisey keno. L.Cheyt’î vist vîrî ke o wexto ke 17 û 18 serreyî bîyo, ziwanê kurdî eleqeyê ci antbî û 29 serreyîya xo de kurdî musayo.”

Kurmancî û soranî

Cheyt o ke kurmancî û soranî zano eleqe ant lehçeyanê kurdî ser û wina va: “Mi zanayêne ke lehçeyê kurmancî û soranî yewbînan ra cîya yî, labelê mi nêzanayêne ke cîyayîyê înan çî yî. Labelê mi zaf meraq kerdêne. Mi vatêne gelo kurmanc û soranîyêk yewbînan ra fam kenî, an nê? Dima ra no derheq de zaf kesan fikrê xo mi reyde pare kerd. Sey nimûne mi eşnawitbî ke soranîya Kerkûk û soranîya Hewlêr û Silêmanî yewbînan ra fam nêkenî. Labelê na raşt nîya. Ê yewbînan zaf baş fam kenî. Kurmancî zî wina ya; fekê Behdînan û Hekarîyan mabênê kurmancî û soranî de sey wezîfeyê pirdî vînenî.”

Ez dersê kurdî dana 

Ziwanzan Dr. Mîchael L.Cheyt ke Skype ser o kurdî ders dano, derheqê gureyanê xo de nê detayan pare kerd: “Çimkî zafaneyê wendekarê mi Washîngton de nîyî û cok ra ez Skype ser ro ders dana. Wendekaranê mi mîyan de hem kurdî estî û hem zî xerîbî estî. Mesela wendekarêkê mi bajarê Merîwanî yê Îranî ra yo. Ziwanê dayîka ci soranî yo, labelê seba ke kurmancî ra hes keno, musayo û nika hewl dano mi reyde kurmancîya xo aver bîşêro. Seba standardîzebîyayîşê kurdî ez vana wa her kes herêma xo de vatişê xo bixebetno, labelê seba ziwanêko ortax ganî standardîze bibo. Eynî çî erebî de zî esto. Mesele Magrîp ra heta Îraq hema vaje her kes eynî ziwanî qisey keno; her kes eşkeno binuso, biwano û fam bikero. Labelê ma nêşênî seba qiseykerdişî vajî wina yo. Magrîp de ziwanêko cîya, Misir, Sûrîye û Îraq de fekê cîya estî.” 

Di alfabeyan zî bimusî!

Dr. Cheytî qiseykerdişê xo de qala 2 alfabeyan kerd û wina va: “Ez eşkena seba domananê çar parçeyanê Kurdistanî wina vaja. Wa her di alfabeyan zî bimusî. Seba standardîzebîyayîşî ganî her di alfabeyî zî bêrî xebetnayîş. Beno ke na seba Vakur mumkin nêbo, labelê bi hawayo fermî radyo û televîzyonî estî. Ma eşkenî nînan sey mekteb bixebetnî. Ganî ma sifteyîn mamosteyan biresnî. Kesê ke wazenî derheqê kurdan de cigêrayîş bikero, ganî bişînbo hîrê alfabeyan (erebî, tirkî û rûsî) zî bimusî. Heta ke nê alfabeyan nêzano o kes nêşêno vajo ez cigêrayox a. Eynî rewşe Amerîka de zî esta. Hesaban ra profesor o, labelê tena îngîlîzî zano. Eke ziwananê bînan nêzanbo, do senî nuşteyê ke bi ê ziwanan ameyî nuştiş ra hayîdar bibo. 

Ameyoxa ey çin a 

Dr. Cheytî bale ant ameyoxa ziwanê kurdî ser û wina va: “Goreyê mi ameyoxa ziwanî pî û dayîkê kurdan rê menda. Eke pî û dayîkê kurdan domananê xo reyde kurdî qisey nêkerî, ameyoxa kurdî çin a. Ziwano ke domanî qisey nêkerî, ameyoxa ey ziwanî çin a. Çimkî domanî ameyoxa ma yî. Embazêk mi estbî Colemêrg ra bî û rehmet kerd. No embazê mi şîbî Colemêrg û mi ra va ‘Mîchael, wexto ke ez Colemêrg de bîya, mi dî ke domanî yewbînan reyde tirkî qisey kenî’. Eke wina bo, tîya de qusûrê pî û dayîkan esto. Goreyê mi ê goreyê wezîfeyê xo hereket nêkenî. Qet şik çin o ke hukmat nêwazeno ke kurdî bibo. Ma seba bextewarkerdişê hukmatan nêameyî dinya. No wezîfeyê ma nîyo. Wezîfeyê ma o yo ke ma ziwanê xo bixelisnî. Eke ma paweyê hukmatî bivinderî, do xeyalê ma bişikyî. Çimkî ê çîyê ke winasî nêkenî. Yanî ganî kurdî bi xo çareserî bivînî.” 

Ganî ma nizdîyê yewbînan bikerî

Dr. Cheytî peynîya qiseykerdişê xo de va ‘ez kurd nîya, labelê tayê pêşnîyazê mi estî’ û wina domna: “Ez nêşêna pêşnîyazan ferz bikera, labelê ez eşkena vaja. Her çiqas ke nika mektebê fermî çinêbî zî, ganî muxabîr, spîker û sewbîna yê televîzyon û radyoyan bi berpirsîyarîyêka girde hereket bikerî. Ganî çekuyanê winasîyan tercîh bikerî ke bişînbî kurmancî û soranî nizdîyê yewbînan bikerî. Zaf dewî vanî ziwanê ma yê bînan ra zelal û baş o. Labelê ziwanê na dewe hetê heme dewan ra nîno famkerdiş. Gelo şima wazenî dewêk awan bikerî, an welatêk awan bikerî? Eke şima wazenî welatêk awan bikerî, ganî şima ziwanêko standart awan bikerî. Yanî ganî ma no het de hewl bidî ke kêfê dişmenanê ma nêro, wexto ke ma yewbînan ra fam nêkerî, tim kêfê înan yeno. Labelê ma seba huyayîşê înan nêameyî dinya.”


RÊDÛR DÎJLE / DÎHABER / AMED