Sêwregi şaristanêka ma ya ke tarîxêndê ci yo zaf xorî û derg esto. Bi taybetî tarîxo newe de cayêndê Sêwregi yo asaya û mihûm esto. Xeylê kadroyê tevgerê sîyasî û kulturî yê kurdan Sêwreg ra vejîyayê. Mesela Faîk Bucak, Hîlmî Bego Sêwregij, Mustafa Remzî Bucax, Osman Efendîyo Babij, Yilmaz Guney, Şivan Perwer, Necmettîn Buyukkaya, Mehmed Uzun, Ferîd Uzun, Mahmûd Lewendî, Necatî Sîyahxan û Osman Aytar înan ra çend kesî yê. Herzewbîn Sêwregi û Hêlwan Têkoşînê Serbestîye Kurd ke 1978’an ra tepya destpa kerd de zî rolêdo gird kaykerd. Sêwregijî, Sêwregi rê vanê ”Sûke” û xo hewna vêşêrî Dîyarbekirî ser o hesibnenê. Helbet sebebê nay yê tarîxî, sîyasî û komelkî estê. 

Belgeyanê Ermenîyan de nameyê Sêwregi zey “Sibabarak”, belgeyanê Suryanîyan de “Seveverak”, belgeyanê Ereban de “Suveyda” yan zî ”Senn”, belgeyanê Farisan de ”Serrek” ravêreno. Ereban seba Sêwregi nameyê “As-Suwaîda”, Sasanîyan nameyê “Surk” bi kar ardo. Nê nameyan pirine ra nameyê SUVEREK", SÊWREGI, "SEVEREK" , "SÎVEREK", SÊREK vijyayo.


Nufusê Sêwregi 250 000 o

Îsayî ra ver (ÎV) 3500 ra heta ewro, tarîx de Sumerî, Hûrî,-Mîtanî, Asûrî, Hîtîtî, Medî, Persî, Aramî, Romayî, Bîzansî, Ermenî, Merwanî, Artûkî, Eyyûbî, Qereqoyûnî, Aqqoyûnî, Sefawî, Osmanî û Tirkî Sêwregi de ca bîyê û şopa xo Sêwregi de verdayê. Nika zî Sêwregi de tayn keyey estê ke hewna zî ci rê vanê ”Keyeyê Eceman”, ”Keyeyê Ereban”, ”Keyeyê Tirkan”.

Sêwregi nika qezaya Riha ya û goreyê amorê nufusî yê serra 2016î, nufusê Sêwregi 250 000 o. 1871 de, Salnameyê Vîlayeta Dîyarbekirî de ameyo nuştiş ke Sêwregi de 6020 keyey û 234 dewî estê û nufusê Sêwregi 14000 o. Nê nufusî ra 1266 muslumanî nîyê. Serra 1905î de, Salnameyê Wîlayeta Dîyarbekirî de nufus 35 000î ameyo nuştiş.

Serra 1905î de, eynî salname de, ameyo nuştiş ke o wext Sêwregi de yew qonaxê hukmatî, di (2) camî, yew kilîse, di (2) medresey, yew ruştîye, hîrê îptîdaîye (îlkokul), şeş verdibistanî, çar (4) dibistanê aqalîyatan, çar xanî, di (2) hemamî, panc înî û yew çarşi estbiyo.


Sancaxa eyaleta Dîyarbekirî bî

Ewlîya Çelebî Sêwregi ra sey sancaxa eyaleta Dîyarbekirî behs keno. Sêwregi 1908 de bîya mutasarife û eyaleta Dîyarbekirî ya ameya girêdayîş. 1918 de Wêranşar û Çêrmûge zî girêdayê sancaxê Sêwregi yê. Sêwregi serra 1927 de Diyarbekir ra amê abirnayiş û Riha ya amê girêdayîş. Labelê kişta kultur û komelkî de, Sêwregijan xo vêşî nezdîyê Dîyarbekirî û zey Dîyarbekirijan hîs kerd. Serra 1950î de elektrîke, 1953 de zî awe şebekeyê bajarî ameya Sêwregi.  Serra 1963 de Kitabxaneyê Şarî abîyayo. Labelê kitabê kurdkî nê kitabxaneyî de qedexe bî.Serranê 1955î ra tepya Sêwregi de hem salonê sînema yê zimistankî hem zî hamnankî estîbî.


Diza Sêwregi (Kela, Qale)

Goreyê cigêrayîşê ke mintiqa de ameyê viraştiş, tarîxê Diza Sêwregi reseno Asûran. Tarixnuştox Batlamyus vano: “Diza Sêwregi, Asûran bi sîyanê (kemer) sîyayan yê birnayan ra viraşto. Romayan, na dizê hewna berz kerda û ci rê bircî  viraştê û kerda dizêda mukemele ya Mezopotamya. Dize seba seviknayîşê şaristanê Dîyarbekirî ameya viraştiş. Dima Romayîyan dês û bircê dizê hewna saxlem kerdê û bi kar arda. Bîzansîyan zî na dizê seba ke xo êrîşanê ereban ra bipawê bi kar arda. Dizê bêwahîrey ra zaf tahrîbat bîya û ewro sey xirabeyê asena!


Ekonomî

Sêwregijî zafêrî îdareyê xo bi zîret û warîkerdişê heywanan a kenê. Sanayîyo gird hema hema Sûki de çinyo. Bi viraştişê projeyê GAPî ya, zîreto awî zaf ravey şi. GAPî ya pey karitişê pemî zîret de cayêndo gird gêno. La heto bîn ra nîsbetê betalay Sêwregi de zaf berz o. Zaf keyey estê ke yew merdim kar keno û xeylê merdimî wenê.


Dimilîya Sêwregi standardeya

Sêwregi de kurmancî û dimilî (kirmanckî) qisey benê. mîyanê sûke û dewê vakur û rojawadê Sêwregi de, yanê Nehîyanê Bucax û Behsere de dimilî û nehîyanê bînan de kurmancî qisey bena. Sêwregi de fekê dimilî yê Sêwregi, Çêrmûge û Aldûşî qisey beno. Ewro Sêwregi de hem dewan de hem zî bajar de kurdkî (dimilî û kurmancî) zaf qisey bena. Tarîxê nuştişê dimilî de Sêwregi cayêndo tarîxî gîna. Mewlûdê Ehmedê Xasî ra dima, Mewlûdê Osman Efendîyê Babijî, Mewlûdê Nebî, ke serra 1903ê de neşr bîyo, yew belgeya nuşte ya muhîm ya dimilî yo. No mewlûd, xeylê cayan de hewna zî yeno wendiş. Dimilîya Sêwregi, goreyê cayanê bînan, xo miyan de xeylê bîya standarde. Xeylê sebebê nay ê komelkî, ekonomî û kulturî estê. 

Sebebo yewin; dimilî Sêwregi de kişta di eşîranê ke Sêwregi de wahêrê tesîrêndo gird ê ya qisey bena. Sermîyanê nê herdi eşîran zî Sêwregi mîyan de roniştê û wahêrê odeyan bî. Şaro ke dewan û sûkanê dormeyî ra ameyê Sêwregi, şîyê nê odan û wija de bi dimilî qisey kerdê, dêrî, fiqrey, estanikî vatê, kuşat (yarî) kerdê. Nê odan kişta ziwanî de rolêndo komelkî yo muhîm kay kerdê. Bi no awaye ziwan nezdîyê pê bîyê.

Sebebo diyin; bazarê sûke de, yanê mewlexane, pazarê kolîyan, erasa, mezat de, dûkanan ser o dimilî qisey bîyo. No rewşî xizmetê standardkerdişê dimilî kerd. Sêwregi yew bajarê Kurdistanî ya ke kurmancî û dimilî pîya ciwênê û înan ra xeylê kişta ziwanî ya pê fam kenê. Beyntarê dimilîya mîyandê Sêwregi û dewan de tayn ferqê werdî estê, labelê nê  ferqî bolî nîyê. 


Kulturê Sêwregi

Sêwregi de kulturêndo hera esto, labirê Sêwregi de muzîk ravey nêşîyo. Heta nê serranê peyênan zî bê ”Xim Xime” dêrnada Dimilî çinêbî. Sêwregijan bolkî muzîkê Kurmanckî goştarey kerdê û hewna zî kenê.

Kişta çinayan de zî ferqê mîyanê Sêwregi û dewan esto. Çinayê dewanê kişta Qerejdaxî, Qerekeçî, Hêrhêrî, Bucaxî û Behsere  mîyan de zî ferqî estê. Nê ferqî vêşêrî çinayê cinîyan de asenê. Hetta kişta serregirêdana cinîyan a, dewi ra dewi zî ferq esto. Govende, niqara û zirnaya Sêwregi zî namdar ê. Keyeyê Huskûtî kişta cenayîşê niqara û zirna ya Kurdistan de û Tirkîye de namdar ê. Sêwregi de nê kay estê: Tîk, dûzo, giranî, yewlinge, lorke, çepik, dilinge.

Kayê qeçkan: Kayê ke zaf yenê kaykerdiş nê yê: tûl, çimbestike, qelanqîzik, pirr, qolçî-qaçaxçî, xane, kayê gullan, deverdo…


*Çimeyî: Turkiyede Beldeler turîzm Siverek, 31-1-1986, molla feneri sok cagaloglu, istanbul Siverek Belediye Dergisî, 1.1.1991, sayi 1, siverek