• ‘Karmaşık Düşünce’nin öncüsü Edgar Morin, indirgemeci düşünceye karşı bütüncül, eleştirel ve hümanist bir yöntem geliştirdi. Filozof, sosyolog, direnişçi ve Kürt halkının dostu Morin, 20 ve 21. yüzyılın en önemli entelektüellerinden biri olarak tarihe geçti.
• Edgar Morin, Kürt halkının direnişini meşru bir özgürlük mücadelesi olarak görmüş ve “Kürt halkının özgürlük mücadelesi haklı bir davadır. Kürt halkı ve onun lideri Abdullah Öcalan için mücadele etmeliyiz” diyerek destek vermişti.

TİJDA YAĞMUR

“Karmaşık Düşüncenin” öncüsü, filozof, sosyolog ve direnişçi Edgar Morin 104 yaşında hayatını kaybetti. Ailesi tarafından duyurulan ölüm haberi entelektüel camiada derin bir yas yarattı. Fransa Cumhurbaşkanı Emmanuel Macron, Morin’i “hümanizmin ete kemiğe bürünmüş hali” olarak tanımladı.

Edgar Morin (asıl adı Edgar Nahoum), 8 Temmuz 1921’de Paris’te Sefarad Yahudisi bir ailenin çocuğu olarak dünyaya geldi. Babası Vidal Nahoum Selanik kökenli bir tüccar, annesi Luna Beressi ise Morin 10 yaşındayken kalp hastalığından hayatını kaybetti. Bu erken kayıp, Morin’i derinden etkiledi ve hayatı boyunca “ölüm” temasını çalışmalarının merkezine yerleştirmesine yol açtı.

Nazi işgalinde bir direnişçi

1930’ların sonlarında İspanya İç Savaşı’yla siyasallaşan Morin, 1941’de Fransız Komünist Partisi’ne katıldı ve Nazi işgaline karşı yeraltı direnişinde aktif rol aldı. Bu dönemde François Mitterrand’la da tanıştı. Savaş sonrası 1945’te Almanya’da Fransız ordusunda “propaganda” bürosunda görev yaptı ve ilk kitabı “Almanya’nın Sıfır Yılı” ile dikkat çekti.

1951’de Stalinizme yönelik eleştirileri nedeniyle Komünist Partisi’nden ihraç edildi. Bu ayrılık, Morin’in dogmatizme karşı ömür boyu sürecek eleştirel duruşunun dönüm noktası oldu. Fransa Ulusal Bilimsel Araştırmalar Merkezi’nde uzun yıllar araştırmacı ve yönetici olarak çalıştı. Morin ayrıca 30’dan fazla üniversite tarafından fahri doktora ile onurlandırıldı.

Karmaşık Düşünce

Edgar Morin’in düşünce tarihindeki en büyük katkısı, “karmaşık düşünce” kavramı ve yöntemidir. Ona göre modern dünya, indirgemeci, disiplinlere ayrılmış ve lineer düşünce biçimleriyle kavranamayacak kadar karmaşıktır. Bunun yerine, olgular arasındaki bağlantıları, çelişkileri, belirsizlikleri ve döngüselliği  kabul eden bütüncül, ekolojik ve diyalojik bir düşünme biçimi gerektiğini savundu.

‘Basit düşünce bizi kör eder’

Bu yaklaşımın zirvesi, 1977-2004 arasında yayımlanan altı ciltlik başyapıtı “Yöntem”dir. Bu eserinde doğadan kültüre, bilgiden etiğe kadar her alanda “bağlantı kurma”yı savundu.

“Basit düşünce bizi kör eder. Karmaşık düşünce ise belirsizliği, paradoksu ve çokluğu kucaklar” diyordu Morin. Nitekim bu fikirleri, ekoloji, medya, eğitim ve siyaset gibi alanlarda derin izler bıraktı.

UNESCO için kaleme aldığı “Geleceğin Eğitimi İçin Gerekli Yedi Bilgi” raporu hâlâ önemli referans metinler arasındadır.

Ayrıca Jean Rouch’la birlikte 1961’de çektiği “Bir Yaz Günlüğü” filmiyle ‘gerçek sinema’ akımının öncülerinden biri oldu.

İlerleme değil, belirsizlik

Morin’in 2024’te yayımlanan anılarında insanlığın “çoklu kriz” döneminde olduğuna dikkat çekerek, ekolojik felaket, teknolojik hız ve demokrasi erozyonuna karşı “uygarlık siyaseti” çağrısında bulunmuştu. “Gelecek vaat edilen ilerleme değil, belirsizlik. Ama ben her zaman imkansıza bahse girdim” diyordu.

Kürt halkının direnişi meşrudur

Edgar Morin, PKK öncülüğündeki Kürt halkının direnişini ise meşru bir özgürlük mücadelesi olarak nitelendirmişti. Morin, “Kürt halkının özgürlük mücadelesi haklı bir davadır. Kürt halkı ve onun lideri Abdullah Öcalan için mücadele etmeliyiz. Benim görüşüm nettir. Kürt halkının özgürlük mücadelesi haklı bir davadır ve ben onlar adına mücadele ettim, etmeye de devam edeceğim” demişti. Ayrıca, Kürt Halk Önderi Abdullah Öcalan'ın "umut hakkının" uygulanmasını talep eden 33 uluslararası aydın arasında yer alıyordu.

Morin, 2023-2024 Gazze savaşında sert eleştirilerde bulundu. Yahudi kökenine ve anti-faşist geçmişine atıfla “katliam” nitelemesi yaptı.

Entelektüel geleneğin son temsilcisi

Edgar Morin, disiplinler arası düşüncenin, hümanizmin ve eleştirel aklın yaşayan sembolüydü. 60’tan fazla kitabı onlarca dile çevrildi. Fikirleri Latin Amerika’dan Kürdistan’a, Asya’dan Avrupa’ya geniş bir coğrafyada etkili oldu.

104 yaşında aramızdan ayrılan Edgar Morin, 20 ve 21. yüzyılın büyük eleştirel ve hümanist entelektüel geleneğinin en parlak temsilcilerinden biriydi. Geride bıraktığı miras ise basit cevapların yetmediği karmaşık bir dünyada, daha bütüncül, daha insani ve daha sorumlu düşünmeye dair kalıcı bir davet olarak yaşamaya devam edecek.

***

Kürtlerin dostu, insanlığın vicdanı

Demokratik Kürt Konseyi Fransa (CDK-F), Edgar Morin’in ölümünün ardından yayımladığı taziye mesajında onu “Kürt halkının büyük bir dostu” ve “insanlığın vicdanı” olarak andı.

Fransız filozofun Kürt sorunuyla ilgili uzun soluklu dayanışmasını vurgulayan CDK-F, Morin’in Kürt meselesini “demokrasi, özgürlük ve adalet sorunu” olarak gördüğünü belirtti. CDK-F açıklamasında, Morin’in fikirlerinin özgürlük, adalet ve eşit birlikte yaşama mücadelesi veren herkes için yaşamaya devam edeceğini vurguladı.