Zimbabve kaya resimlerinde dans ve ritüel: Geçmişin sessiz tanıkları ne anlatıyor?
- Zimbabve kaya resimlerindeki dans sahnelerini Botsvana ve Namibya'daki etnografik verilerle karşılaştırdık. Tüm dans türlerinin resmedildiğini ancak ritüelin baskın olduğunu saptadık. Bu sonuç, kaya sanatı sahnelerini sınıflandırma yöntemimizi gözden geçirmemizi gerektiriyor.
- Sahneleri analiz ederken, Ortadoğu ve batı Akdeniz gibi farklı bölgelerdeki çalışmalarda başarılı olmuş altı özelliği kullandık. Bu özellikler iki gruba ayrılıyor: dansçıların kendisine ilişkin olanlar ve dansın türüne ilişkin olanlar.
Joshua Kumbani, Margarita Díaz-Andreu* - Çeviri: Yeni Özgür Politika
Zimbabve'nin dört bir yanında kaya resimleri bulunur. Bu resimler, son 10.000 yıl içinde önce avcı-toplayıcı gruplar, daha sonra da tarım toplulukları tarafından yapılmıştır.
Bu resimler, 2021 yılında İspanya merkezli ERC Artsoundscapes projesinin dikkatini çekti. Proje, arkeoloji, etnografya, psikoloji ve akustik mühendisliği uzmanlarını bir araya getirerek tarih öncesi dönemde insanların sesi nasıl algıladığını ve kullandığını araştırıyor. Ekibimiz daha önce Güney Afrika'daki dans sahnelerinin yer aldığı kaya resimlerini incelemişti; şimdi de Zimbabve'deki benzer örnekleri belgeliyor ve analiz ediyoruz.
Zimbabve kaya resimleri özellikle ülkenin doğu illerinde yoğunlaşıyor. Bugüne kadar çalışmalarımızı bu bölgede yoğunlaştırdık. Daha fazla örneğe ise Matabeleland Güney'deki Matobo Dünya Mirası Kültürel Peyzajı'nda rastlanıyor; gelecekteki çalışmalarımızın odak noktası burası olacak.
Dans mı, ritüel mi?
Yayımladığımız makalede, bu kaya resimlerinde yer alan dans sahnelerini ele aldık ve onları etnografik kaynaklarla karşılaştırarak hangi tür dansların tasvir edildiğini anlamaya çalıştık. Etnografik veriler, antropologların Botsvana ve Namibya'daki avcı-toplayıcı topluluklar üzerinde yaptığı çalışmalara dayanıyor.
Sonuçta, yaşayan kültürlerde bilinen tüm dans türlerinin (ritüel, eğlence veya özel durum dansları) Zimbabve kaya sanatında da yer aldığını gördük. Ancak en baskın tema açıkça ritüeldi.
Bu bulgu, kaya sanatı sahnelerini sınıflandırma yöntemimizi gözden geçirme ihtiyacını ortaya koyuyor. Bugüne kadar figürlerin vücut duruşuna bakarak bir sahneyi "dans" olarak sınıflandırıyorduk. Oysa ritüel danslarda sıkça görülen trans hali, kişinin vücudunu kontrol etme, diğerleriyle uyumlu hareket etme ve dans kurallarına uyma yetisini değiştiriyor. Bu yüzden Zimbabve'de ve genel olarak Güney Afrika'da bazı sahnelerin gerçekten dans olup olmadığını yeniden değerlendirmemiz gerekebilir.
Bu yazıda Zimbabve kaya sanatından bazı örnekleri ele alacak ve onları nasıl sınıflandırdığımızı açıklayacağız.
Analiz yöntemi
Merhum Peter Garlake ve Prof. Ancila Nhamo gibi araştırmacıların yayımlanmış çalışmalarını inceledik. Ayrıca kaya sanatı fotoğrafçısı David Coulson'ın British Museum'daki çevrimiçi koleksiyonu gibi dijital kaynaklardan da yararlandık.
Amacımız, Güney Afrika'da etnografik olarak belgelenmiş dans türlerinin Zimbabve kaya sanatında da temsil edilip edilmediğini belirlemekti.
Sahneleri analiz ederken, Ortadoğu ve batı Akdeniz gibi farklı bölgelerdeki çalışmalarda başarılı olmuş altı özelliği kullandık. Bu özellikler iki gruba ayrılıyor: dansçıların kendisine ilişkin olanlar ve dansın türüne ilişkin olanlar:
* Dansçıların vücut duruşu (eğik beden, uzatılmış kollar, bükülmüş bacaklar vb.)
* Taşıdıkları nesneler (sopa, çıngırak, başlık gibi)
* Dansçılar arasındaki etkileşim
* Uyum (senkronizasyon) kanıtları
* Hareket yönü
* Figürlerin cinsiyeti
Zimbabve kaya sanatında dans sahneleri
Bu kriterleri kullandığımızda, örneğin Lake Chivero'daki sahnede dans olduğunu net şekilde söyleyebiliyoruz: Hepsi önlük giymiş, aynı vücut duruşuna sahip ve kollarını uzatarak uyumlu bir şekilde dizilmiş birden fazla erkek figürü görülüyor.
Lake Chivero dans sahnesi
Bazı bazı sahnelerde, özellikle "dansın türü" ile ilgili ikinci grup özelliklerde beklenmedik sorunlar yaşadık. Bu özellikler, farklı inanç sistemlerine sahip bölgeler için tasarlanmıştı ve trans danslarında her zaman geçerli olmuyor.
Buna iyi bir örnek, Chivhu'daki sahnedir. Burada iki hayvan başlı büyük bir yılanla birlikte bir dizi teriantrop (insan-hayvan karışımı figür) resmedilmiş. Bu sahnede dansçılar arasındaki etkileşim düzensiz, hareketler uyumlu değil ve yön tekdüze değil. Normal bir dansta bekleyeceğimiz bu unsurlar, trans halindeki dansçılarda doğal olarak bozulur. Dolayısıyla sahne ilk bakışta "dans" gibi görünmese de, yaşayan kültürlerden edindiğimiz bilgiler ışığında büyük ihtimalle bir ritüel danstır.
Chivhu dans sahnesi
Etnografik olarak ritüel niteliği taşıdığı bilinen diğer danslar ise ergenlik (inisiyasyon) danslarıdır. Harare'deki Glen Norah'taki bir kayalık alanda, muhtemelen erkek ergenlik dansını gösteren bir sahne var. 1950-70'lerde !Kung halkı üzerinde çalışan antropolog Lorna Marshall, Namibya'daki !Kung erkek çocuklarının dans ederken üst bedenlerini neredeyse dik açıyla büktüklerini anlatmıştı. Resimdeki dansçılara, dansa katılmayan diğer erkekler de eşlik ediyor. Ancak bu tür ergenlik dansları Zimbabve'de belgelenmediği ve uygulanmadığı için, sahne görünüşte ergenlik dansına benzese de büyük olasılıkla öyle değildir.
Glen Norah dans sahnesi
Kaya sanatı, kızların ergenlik dansı olan "eland danslarını" da betimliyor olabilir. Yalnızca kadın figürlerinin yer aldığı ve eland dansı olarak yorumlanabilecek sahneler, Chipinge ve Mudadi (Chivi bölgesi) gibi yerlerde bulunuyor.
Mudadi dans sahnesi, Chivi bölgesi, Masvingo Eyaleti
Mashonaland Batı'daki Makonde'deki 30'dan fazla figürlü sahne ise yorumlaması en zor olanlardan. Burası tek bir büyük dans sahnesi mi, yoksa farklı gruplara mı ayrılıyor, net değil. Bazı figürler alkışlarken diğerleri dans ediyor; bu da trans halindeki dansçıların (b grubu) varlığına işaret edebilir. Bacaklarında püsküller ve arka önlük bulunan kadın figürleri (a grubu) ise eğlence amaçlı dans ediyor olabilir; çünkü ritüel bir eland dansında önlüklerin çıkarılması beklenir.
Makonde dans sahnesi
Bazı dansların tamamen eğlence amaçlı olduğu da anlaşılıyor. Charewa'daki bir sahnede kadınlar, erkekler ve muhtemelen çocuklar birlikte dans ediyor. Bu, eğlence dansı veya herkesin katıldığı özel bir kutlama dansı olabilir.
Charewa, Dans Sahnesi
Analizlerimizde öne çıkan diğer unsurlar arasında müzik aletleri ve dansçıların aksesuarları yer alıyor. El çıngırakları dans sahnelerinde çok sık görülüyor ve Zimbabve kaya sanatında en yaygın tasvir edilen müzik aleti.
Chikupu Kuzey Mağarası dans sahnesi
Dansçılar bazen çıngırak dışında dans sopaları veya tanımlaması zor yuvarlak diskler gibi nesneler de taşıyor.
Charewa, Dans Sahnesi 2
Ayrıca dansçılar boncuklarla süslenebiliyor ve etnografik kaynaklarda tüy olarak tanımlanan, anten benzeri belirgin başlıklar takıyorlar.
Bu sahneleri doğru şekilde tanımlamak ve yorumlamak büyük önem taşıyor. Yakından inceleme ve etnografik/etnotarihsel kaynakların bir arada kullanılması, kaya sanatından ne kadar zengin bilgiler elde edebileceğimizi gösteriyor.
* Margarita Díaz-Andreu, Barselona Üniversitesi'nde araştırmacı ve profesördür.
* Joshua Kumbani, Güney Afrikalı bir müzik arkeolojisi uzmanı ve Tübingen Üniversitesi'nde doktora sonrası araştırmacıdır. Çalışmaları; tarihi kaya resimleri, antik müzik aletleri ve ses arkeolojisi üzerine odaklanmaktadır.
Not: Görseller, yazar Joshua Kumbani’nin izni doğrultusunda kaynak belirtilerek metinde yer almaktadır.
Kaynak: