- Almanya, Nazilerin “Kristallnacht” gecesi katlettiği Yahudileri andı. Pogromun tanıklarından 94 yaşındaki George Shafi, “Bizim neslimiz, gerçek hikâyeyi anlatabilecek son nesildir” dedi ve antisemitizme karşı mücadele çağrısı yaptı.
Almanya genelinde dün, 9 Kasım 1938’de başlayarak Yahudi nüfusa yönelik şiddet dalgasına dönüşen Reichspogromnacht’ın 88’inci yıl dönümü dolayısıyla anma törenleri düzenlendi. “Kristallnacht” olarak da anılan 9 Kasım’ı 10 Kasım’a bağlayan gecede Nazi rejiminin kışkırttığı saldırılarda Yahudi dükkânları yağmalandı, sinagoglar ateşe verildi. Bin 300’den fazla Yahudi katledildi, bin 400 sinagog yakıldı.
O gün Adolf Hitler ve Nazi lider kadrosunun bir kısmı, 1923’teki başarısız Münih Darbesi’nin yıl dönümünü kutlarken, Paris’teki Alman Büyükelçiliği’nde görevli Nazi diplomatı Ernst vom Rath’ın, Polonyalı Yahudi Herschel Grynszpan’ın ateşlediği kurşunlarla hayatını kaybettiği iddiası yayılır. Propaganda Bakanı Joseph Goebbels, antisemitik bir kışkırtma konuşması yapar. Kısa süre sonra parti ve SA birimlerine, Yahudi sinagoglarının ve dükkânlarının yakılması çağrısında bulunan ilk talimatlar gönderilir. Ardından yaşananlar, Avrupa’daki en büyük soykırımın başlangıcı oldu.
Hannover’de yüzlerce kişi tutuklandı
Hannover’de yüzlerce kişi tutuklanarak toplama kamplarına sürülür. 94 Yahudi dükkânı ile 27 ev ve daire yağmalandıktan sonra yakıldı. O dönem Hannover’deki SS birliklerinin komutanı SS-Obergruppenführer Friedrich Jeckeln’dir. Münih ve Berlin’den gelen emirler doğrultusunda yaklaşık 500 SS üyesini Yahudi dükkânlarına ve evlerine gönderir. Elinde önceden hazırlanmış bir adres listesi bulunmaktadır.
Saldırıya uğrayan yerler arasında, “Hannover mimarisinin incisi” olarak bilinen Bergstraße’deki sinagog da vardır. Sinagog saatlerce alevler içinde kalırken SS elemanları çevresindeki alanı kapatır.
Pogrom Gecesi'nin Aşağı Saksonya'daki tanıklarından biri, NDR Radyosu'na verdiği röportajda Hannover'de yaşananları şöyle hatırlıyor: “Evimizde dışarıdan bir kargaşa duyduk ve ne olduğunu tahmin edemedik. Orada bir Yahudi ailenin yaşadığını bilmiyorduk, ama bunu daha sonra öğrendik.”
Aşağı Saksonya Anma Yerleri Vakfı, Hannover Leibniz Üniversitesi tarih bölümü öğrencileriyle işbirliği içinde, bölgedeki bu olayları belgeleyen bir internet sitesi hazırladı. Site, fotoğraf ve belgeler aracılığıyla 50’den fazla yerleşim yerinde yaşananları aktarıyor.
Mecklenburg, Vorpommern ve Rostock
Mecklenburg ve Vorpommern’de de birçok şehirde sinagoglar ateşe veriliyor, Yahudi mezarlıkları tahrip ediliyor, dükkânlar yağmalanıyor. Tanıklar, sivil giyimli Nazilerin Alt-Strelitz’deki sinagogu basarak Tevrat parşömenlerini ve diğer eşyaları tahrip ettiklerini, üzerlerine benzin dökerek ateşe verdiklerini anlatıyor. Neubrandenburg’daki sinagogda çıkan yangında ise itfaiyeye yalnızca komşu konut binasını koruma görevi veriliyor.
Rostock’ta da 10 Kasım sabahı erken saatlerde Augustenstraße’deki sinagog tamamen yanıyor; itfaiye yalnızca komşu binaları koruyor. Sabah saatlerinde Naziler, Hansa kentindeki saldırılarını sürdürerek yaklaşık 50 daire ve dükkânı tahrip eder. 64 Yahudi erkek tutuklanır.
Hamburg’da sinagoglar ateşe verildi
Hamburg’da, savaş sonrasında imha edilmeyen veya “temizlenmeyen” az sayıdaki dosyadan, 9 Kasım gecesinden 10 Kasım’a geçişte Genel SS’in alarm sisteminde sorunlar yaşandığı anlaşılıyor. Tanıklar, 10 Kasım sabahının erken saatlerinde üniformalı ve sivil giyimli SA mensuplarının Belediye Binası Meydanı’nda toplandığını bildiriyor. Küçük gruplara ayrılan SA mensupları, farklı yönlere ilerleyerek dükkânların vitrinlerini kırmaya başlıyor.
Yahudilere yönelik saldırılar, Hansa kentinde büyük ölçüde 10 Kasım öğleden sonra ve akşam saatlerinde gerçekleşiyor. Naziler, Neue Dammtor Sinagogu’nu yıkıyor. Akşam saatlerinde Harburg’daki Yahudi mezarlığının morgunda yangın çıkarılıyor.
Bornplatz’taki ana sinagog da ateşe veriliyor. Daha sonra Yahudi cemaati, enkazı kendi imkanlarıyla kaldırmak zorunda kalıyor. 1988’de bir tanık, “Hamburger Abendblatt” gazetesine şöyle anlatıyor: “Grindelhof Sinagogu’ndan alevlerin yükseldiğini gördüm. Önünde bir yığın Yahudi dua kitabı ve Tevrat parşömenleri yanıyordu. En iğrenç bulduğum şey, yanan sinagogun ışığıyla aydınlanan SA'lıların yüzleriydi. O adamların, özellikle iyi bir şey yaptıklarına ikna olmuş gibi bir izlenim edindim."
Hansa şehrinin ticaret caddelerinde de Yahudi dükkânları tahrip edilerek ateşe veriliyor, en az 879 Yahudi tutuklanıyor. Bir Yahudi ise korkudan bir binanın üçüncü katından atlayarak yaşamını yitiriyor.
Kiel’de saldırılar
9 Kasım akşamı geç saatlerde Kiel’de SA Oberführer’i Carsten Volquardsen bir telefon alır. Hitler’in darbe girişiminin anma töreni nedeniyle Münih’te bulunan Kiel Emniyet Müdürü ve SA lideri Joachim Meyer-Quade, Yahudi dükkânlarına ve ibadethanelerine karşı şiddet uygulanması emrini verir. Sabahın erken saatlerinde Kiel Belediye Binası Meydanı’nda SA ve SS mensupları ile NSDAP parti üyeleri toplanır.
Burada da “operasyon” sivil kıyafetlerle gerçekleştirilecektir. Saldırı timleri hâlinde şehirde ilerleyen grup, Goethestraße’deki sinagoga yönelir. Binayı ateşe veren saldırganlar, buraya bir de patlayıcı yerleştirir.
Şehirde suikast timleri de dolaşır. Kiel’in tanınmış iş adamlarından Yahudiler Lask ve Leven öldürülmek istenir. Her ikisi de kurşunlarla ağır yaralanır, ancak hayatta kalır. O gece ve takip eden günlerde çok sayıda Yahudi tutuklanır. Naziler, 58 erkeği Sachsenhausen ve Dachau toplama kamplarına götürür. 1938 Kasım Pogromu sonucunda Almanya’da yaklaşık 30 bin Yahudi tutuklanır veya toplama kamplarına sürülür. Bu süreç daha sonra Holokost’a yol açar.
Bu katliamı anlatmalıyız
94 yaşındaki George Shafi de Pogrom Gecesi’nin tanıklarından biri. Yahudileri hedef alan saldırıları gelecek nesillere anlatmayı hayatının son görevi olarak görüyor. Yeniden yükselen antisemitizm dalgası karşısında bu görevin daha da acil hâle geldiğini belirtiyor.
1931 yılında “Spiegelglas” adıyla dünyaya gelen Shafi, antisemitik saldırılar memleketi Berlin’i sarstığında henüz altı yaşındaydı. Annesi, başkentin Schöneberg semtindeki evlerinden üç gün boyunca dışarı çıkmasına izin vermedi. Dışarı çıktığında ise tamamen değişmiş bir şehirle karşılaştı.
“Okulum yakıldı” diyen Shafi, AFP’ye yaşadıklarını şöyle anlattı: “İçine zorla girilmiş bir şapka dükkânını çok net hatırlıyorum; her yer cam parçalarıyla doluydu, kadın şapkaları etrafa saçılmıştı. Bu bende derin bir etki bırakmıştı.”
Shafi’nin hafızasında yer eden bir diğer olay ise bir kırtasiye dükkânı sahibinin antisemitik yazıları temizlerken onlarca kişi tarafından yuhalanmasıydı. Dükkânın duvarına şu sözler yazılmıştı: “Bu dükkân, Hıristiyan bir dişi domuzla evli bir Yahudi domuzuna ait.”
Annesini son kez gördü
İkinci Dünya Savaşı’nın başlamasından hemen önce George Shafi, yaklaşık 10 bin çocuğun kurtarıldığı “Kindertransport” operasyonu kapsamında Birleşik Krallık’a gönderildi. Annesi onu tren istasyonunda bıraktıktan sonra başka çocukların alınacağı bir sonraki durağa gitmek üzere taksiye bindi: “Ne yazık ki, onu peronda koşarken gördüm ama o beni hiç fark etmedi. Ve onu son kez o zaman gördüm.”
George, Londra’da uzak akrabalarının yanına yerleştirildikten sonra İngiltere’nin kırsal bölgesi Lincolnshire’a gönderildi. Savaş sırasında Kızıl Haç aracılığıyla annesinden son kez haber aldı. Daha sonra annesinin Auschwitz’te 30 Ocak 1943’te katledildiğini öğrendi.
Holokost sırasında yaklaşık altı milyon Yahudi katledildi. Savaşın ardından kısa bir süre ABD’de kalan Shafi, daha sonra İsrail’e yerleşti. Son 25 yıldır Almanya’ya dönerek yaşadıklarını anlatan Shafi, deneyimlerini 12 binden fazla öğrenciyle paylaştı. Alman öğrencilere verdiği mesaj ise şöyleydi: “Sizi, Holokost’u unutmamanız gerektiğine ikna etmek istiyorum.” Öğrencilere geçmişte yaşananlardan sorumlu olmadıklarını, ancak ülkenin geleceği konusunda sorumluluk taşıdıklarını hatırlatıyor.
“İnsanlar uyanmak zorunda”
Shafi’nin hikâyesini anlatmaya başladığı yıllardan bu yana Almanya’da antisemitik suçlar da arttı. Polis verilerine göre, ülkedeki antisemitik suçların sayısı 2015’te yaklaşık bin 400 iken 2025 yılında 6 bin 500’e yükseldi.
Öte yandan Almanya’nın Holokost anma kültürü de tartışmaların odağında. Aşırı sağcı AfD, sık sık “suçluluk kültü” olarak nitelendirdiği anmalara karşı çıkıyor. Eylül ayında doğudaki Heidenau kasabasında AfD’nin desteklediği bir önerge kabul edildi. Önergeyle, Nazi zulmünün kurbanlarını anmak için kamusal alanlara yerleştirilen “Stolpersteine” adlı küçük anıt taşlarının yenilerinin yapılması yasaklandı.
Bu duruma tepki gösteren Shafi, Berlin’deki törende şöyle konuştu: “Bununla diş ve tırnakla mücadele edilmesi gerektiğini düşünüyorum. İnsanlar bu gerçeğin farkına varmalı. Bu ülkeyi demokratik tutmak istiyorsanız, bu tür durumlara karşı mücadeleye derhal başlamalısınız.”
Kurbanlar anıldı
Hamburg’da düzenlenen anma törenine ise Uri Hirsch katıldı. Babası David Hirsch, Hamburg’daki Bornplatz Sinagogu’nda tutuklanarak Sachsenhausen toplama kampına götürülen bir kantördür. O gece Grindelviertel semtindeki Bornplatz’da bulunan sinagog tahrip edilerek ateşe verildi. Anma etkinliği de bu nedenle aynı mekânda düzenlendi. Bornplatz Sinagogu Vakfı’ndan Daniel Sheffer, Uri Hirsch gibi tanıkların artık neredeyse kalmadığını söylüyor. Gelecekte anma törenlerinin değişeceğine işaret eden Sheffer, “yeni nesil Yahudilerin kurban olarak tanımlanmak istemediklerini” belirtiyor. HABER MERKEZİ
