Hemseroka Konseya Rayverîn yê KCK Besê Xozad derheqê polîtîkayanê qirkerdin yê rejîma tirk, tarîx ra heta nika xoverdayişê xoserî yê kurdan û babedanê bîn de cewab da persanê ma.
Besê Xozad da zonayen ke, dewleta tirk ya ke kurdan ra tersena, sûcê qirkerdin kerd û vist vîrî ke hesab dayişê qirkerdenan do zaf giran bo. Xozad vist vîrî ke serwedarnayenê Şêx Seîd, Zîlan, Koçgîrî û yê Dersim vera polîtîkayanê înkar û îmha de qewimiyay û nê serwedarnayişan zey îfadeyê xorayverîn û xoserî bi name kerd. Xozat, serva ke kurdî biyayiş û azadiya xo garantî bikerê sîstema xoserîya demokratîk zey şert vîna.
Hemseroka Konseya Rayverîn yê KCK Besê Xozad hayr ant xoverdayişê Cizîr ser û da zonayen ke îxtidara faşîstîn û darbekar yê AKP, zey Koçgîrî, Zîlan, Dersim, Cizîr de zî bi viraştişê qetlîaman waşt çimê kurdan bitersno, kurdan terbiye bikero û teslîm bigîro. Xozad aşkere kerd ke, yê ke wazenê kurdan bi raybazanê qilêrîn teslîm bigîrê, dê hesabê nayî zaf giran bidê û da zonayen ke, zilmê dewlet encex xoverdayiş û waştenê azadî yê kurdan keno gird.
Xozad da zonayen ke, vera polîtîkayanê qirkerden cewabê tewr rind înşakerdişê sîstema xoser û demokratîk o û vengê xoverdayişê topyekun da. Xozad herzewbîn derheqê siyaseta menfeatî yê welatanê Awrûpa, polîtîkayê Tirkiye yê vera Sûriye û derheqê tekoşînê ceniyan de mesajê muhîmî day.
Rejîma Enqera ke bi ‘Polîtîkayanê Mîllî’ ’38î de Dersim de bi des hezarî kurdî qir kerd, nika zî Vakûr de eynî polîtîkayan ramena. Na dewlete çima hendayî kamîya kurdî ra tersena?
Sîstema jûperestî û dewlet-neteweyî yê tirk ser înkarê kurdan û înkarê kamiyê etnîk û bawerî yê ciya de înşa bî. Kurdan serva xo her tim zey tehdît û taloke dî. Çike vera kurdan sûcdara. Sûcê girdî yê dûştê merdimatî kerdî. Welatê kurdan, bi qetlîam, goçkerdiş, zilm, îşkence û zextan îşgal û kolonî kerdî. Qirkerdişê fizîkî ra piya, bi qirkerdişê kulturî ya xorîn hewl day kurdan erjê cewherî û kamiya ci ra dûr visterê.
Dewleta ke sûcê qirkerden kerd, helbet kurdan ra tersena. Eke tarîx bîro wijdan û mahkeme kerden, hesab dayenê na dewlet do zaf gird bo. Kurdî serva nay tekoşîn kenê. Çike kurdî ferq û zanayişî de yê ke, dewlet seserra ke polîtîkayanê qirkerden ferz kena. Vera nayî tekoşîn û xoverdayişekê pîl ramenê. Des serrano bi dayişê bedelê girdî tekoşîn kenê, dewlet ra hesabê sûcanê ci pers kenê. Bi dayenê tekoşîn û xoverdayiş benê azad. Kurdê ke zanayişê xo ravey şino, îradeyê ci beno qûwetin, xo rêxistin kenê û sîstemê xo yê pawitenê cewherî înşa kenê biyê hewnêreşê (kapûsê) dewlet. Serva ke kurdî biyayiş û azadiya xo bigîrê bin garantî û serva ke bi serbest û têdûştî de bicuwyê, ronayenê sîstema xoserîya demokratîk şert o.
Zihnîyetê sîstema nîjadperest yê dewleta tirk ke dişmenê kurdan a, waştenê xoseriya demokratîk yê kurdan zey hewldayenê dişmenayî vînena û êrişê ci kena, qetlîaman virazena. Terteleyê 1937-38 yê Dersim zî netîceyê eynî zihnîyet de viraziya. Badê Peymannameyê 1923î yê Lozan zî dewleta tirk, waştenê xorayberdiş yê kurdan bi polîtîkayanê qirkerdin, bi qetlîamanê gonîn tepisand. Serwedarnayenê Şêx Seîd, Zîlan, Koçgîrî yê kurdan zî vera polîtîkayanê înkar û îmha de qewimiyay. Nê serwedarnayişî îfadeyê xorayverîn û xoserî bî. Verniya waştenê rewa û însanî yê na şarî bi gonî û qetlîaman girotî. Tenya jew cayo ke nêame qedînayen Dersim bi. Dersim de kurdê alewî heta ’38’î goreyê meclîsê aşîran, goreyê raştiya tarîxî û kulturî, zereyê sîstemekê xoser de cuwyayî. Dersim, zereyê sînoranê dewleta tirk ke newe ronîyabî de, zey leteyê cografya ya Kurdistan heremekê xoser bi. La 1937-38î de bi qirkerdena pîl ya fizîkî û kulturî ra rî bi rî ame. Bi des hezarî însanî qetil kerdî, goç kerdî û asîmîle kerdî. Rindo, labelê nê polîtîkayanê qirkerden ke Kurdistan de ferz kerdî netîce day? Nê. Bi des hezaran serriyo kurdî xover danê û dewleta qirkerdox ra hesab persenê?
Cizîr de bi ganî ganî doman, cenî, gencî, bi desan welatizan ebi adir vesnay. Sûr û cayanê bînî de zî êrişê dewlet ramenê. Nî êrişê qirkerdin yê dewlet çitûr tol/veng yenê veten?
Tarixê Kurdistan de Cizîr her tim zey merkezê xoverdayiş bi. Cizîr tarix ra na het, her tim vera zilmê zaliman xover da, milê xo çewt nîkerd, teslîm nêbi. Nika zî (kî) hin/wina o. Cizîr dûştê faşîzmê AKP bi qehremanî xover da. Raştiya ke şexs dê qehreman û rayverê şarî Mehmet Tûnç’î de xo da ver, raştiya rûmetîn û xoverder yê Cizîr a. Îxtidara faşîstîn û darbekar yê AKP, zey ’21ê Koçgîrî, ’31ê Zîlan, ’38ê Dersim, Cizîr de zî bi viraştişê qetlîamanê wehşîyane waşt çimê kurdan bitersno. Xeyal kerd ke, bi na wehşet kurdan terbiye bikero û teslîm bigîro. Va qey bi veşnayişê gencan, bi lete kerdişê cenazeyan, pey wesayîtan de bi kaşkerdişê meyitan, bi teşîrkerdişê bedenê viran yê ceniyan do bişero (bese bikero) kurdan teslîm bigîro. Ey zihnîyeta qilêrîn! Nê kerdenê to nefret û hêrsê cenî û hometa kurdî hona kî kerd jêde. Ceniyan de, kurdan de quwetê tekoşîn hona kerd pîl. Neslo ke bi heyfgiroten, bi hêrs û nefret dekerde yo gird beno.
Zilmê şima kurdan de tersayiş, şikinayiş nê, xoverdayişî keno gird. Waştena azadî keno jêde. Çike kurdî endî nêzan, bêçare û bêpawiten niyê. Kurdî şareko tewr zane, polîtîk û rêxistinî yê heremî yê. Na şar bi qetlîam, zilm û îşkenceyan nîna terbiye kerden. Yê ke wazenê na şarî bi raybazanê qilêrîn teslîm bigîrê, dê hesabê nay giran bidê. Tarîx do nayî rê şahîdî bikero.
Welatanê Awrûpa qirkerdişê kurdan tenya temaşe kerd, bêveng mend. Şima na polîtîka bi kamcî sebeban ra girêdanê?
Eleqeyê menfeatî yê dewletanê Awrûpa bi Tirkiye ra, polîtîkayê ci yê kurdatî zî aşkere kenê. Bi serrano welatanê Awrûpa ser meseleya kurd ra Tirkiye her tim bin qontrolê xo de girotî. Polîtîkayanê Rojhelata Miyanî de Tirkiye goreyê xo şixulnay. Azabiyîna Tirkiye NATO û Konseyê Awrûpa na hetî ra zey avantaj bi. Awrûpa serva menfeatanê xo yê siyasî û ekonomîk, prensîbanê xo yê demokratîk ra kî fek virada. Tirkiye zî xîtabê nê menfeatanê Awrûpa kerd û serva qirkerdenê kurdan desteg are kerd. Nika kî rewşekê niya esta. Tirkiye bi şantajê goçberan (penaber) û DAIŞ welatanê Awrûpa rehîn giroto. Tirkiye Kurdistan de qirkerdenan virazena, la welatê Awrûpa bêvengîyê. Zey Almanya tayî akerde û tayî kî nimite desteg danê nê polîtîkayan. Bêguman kurdî des serrano vera diriyîna Awrûpa û polîtîkayanê ci yê bê etîk tekoşîn danê. La hewcedariyê tekoşînekê hona pîl û quwetîn esta. Ganî civakê Awrûpa zî biancime zereyê na tekoşînî. Çike bi nê polîtîkayan erjê însanî yê civakanê Awrûpa kî cênê binlingan. La civakê Awrûpa girêdayê erjê xo yê însanî yê. Bi gureyîn û tekoşîneke pîl êşkenime civakanê Awrûpa û sazgehanê civaka sivîl tesîr bikerime û biancime hetê xo. Eke mûxalefetekê civakî ravey şiro, dewletî zî mecbûr manenê ke polîtîkayanê xo ver çiman ra ravêrnê.
Hereketa Serbestiyê Kurd do çitûr cewab bido êriş û hewildayenê qirkerden yê dewleta tirk. Qeraqterê tekoşîn yê serra 2016î do çitûr bo?
Kurdî dê xoverdayişê xorayberdişan bi qerardarî biramnê. Vera polîtîkayanê qirkerden cewabê tewr rind înşakerdişê sîstema xoser û demokratîk o. Ganî xoverdayişê nikayî açarnime xoverdayişê topyekun. Tarixê tekoşînê kurdan de pêvacoyekê newe dest keno ci. Tekoşîno ke heta nika amê dayen, serkewteyê erja vet werte. Kurdan kerd xo xora bawer, şarekê bi rûmet û rêxistinî. Endî nayî ra tepya ganî gamêda bîn ravey bîro eşten. Na zî ronayenê sîstema demokratîk ya xoser û pawitenê na sîstem o. Yanî herbê ma yê azadî do hona hera bibo û netîce bigîro. Kurdî qederê xo tayîn kenê, bi demokratîk û azad tarîx de cayê xo ke heq kenê gênê. Bêguman bedelê nayî do zaf giran bo. Xoverdayiş û şehadetê bi qehremaney yê Botan û Amed bedelê giran û erjayê. Kurdî bi rehetî nêresay zanayişê azadî, bedelê nayî zî day. Bedelê ronayişê sîstema azad zî do bibo. La peynî de o ke serkewo, do sîstema demokratîk û azad bo. Xoverdayişê topyekun do Kurdistana azad rono. Serra 2016î merhaleyekê tarixî yê şiyayişê Kurdistana demokratîk û xoser a. Na serr, sernî ra heta peynî do bibo serrekê dekerdeyê tekoşîn û serra herbê şarê şoreşgerî.
Tekoşîn û xoverdayişê 2016î do qerekterê serranê bîn zî aşkere bikero. Nayî ra muhîmiya na serr gird a. Bi xoverdayişê gerîla û şarî, 2016 do bibo serra înşakerdenê sîstema demokratîk ya xoser.
Çalekiya Enqera ke 17ê Sibat de hetê azayê TAK Abdulbakî Somer’î viraziya, kamcî mesajan dana?
Teyrêbazê Azadiyê Kurdistan (TAK) rêxistina gencanê bi cesaret, egît û adirîn a. Azayê ci radîkal û cesûrî yê. Pratîkê ci heta nika her tim hin/wina bi. Ma pêrokînan na rêxistin hin şinasna û fehm kerd. Wexto ke polîtîkayê qirkerden yê vera Rayver Apo û şarê kurd benê berz kewnê dewre û çalakiyê qehremanî virazenê. Nê şoreşgerê egîdê ke tarîx de şop (rêç) veradanê yê. Zinar Raperîn o ke çalakiya Enqera viraşt zî şoreşgerekê gird o. Mesaja ke çalakiya fedaîyane yê Enqera da dewlet aşkere ya. Eke ti şarî rê qirkerden û qetlîaman ferz bikerê, ez zî zerya to ya ke cemed girota de, xo teqînena û heyfê şarê xo gêna. Ez bawer kena ke, bi desan gencê ke hin fikir kenê û zereyê hewldayenan de yê estê. Cayo ke dûştê kurdan polîtîkayê qirkerden yenê plankerdin û ramiten Enqera yo. Merkezê qirkerdin û mezgê ci yo. Nayî ra mesaja ke na çalakî daya, zelal a.
Dewleta tirk bi behaneyanê ciya wazena dekewo Sûriye. Hedefê ci de kî statuyê kurdan esto? Eke hemleyekê niya bikero, netîceyê ci sebeno?
Sebebê sifte yê Tirkiye dekewtişê Sûriye tesfiyekerdişê Şoreşê Rojawa yo. Werte ra wedarnayişê sîstemâ xoseriyê demokratîk o.Îmhakerdişê kurdan û yê ke pey de manenê kolekerdişê înan o. Qetlîamê ke Zîlan de, Dersim de ferz kerdî, yê ke nika Cizîr, Sîlopî û Sûr de kenê, wazenê Rojawa de zî virazê. Bi qetlîaman wazenê îradeyê kurdan bişikînê, teslîm bigîrê û kole bikerê. Îxtidara darbekar û faşîst ya AKP nayî wazena. Labelê êşkena nayî bikero? Nê. O dewr qedîya.
Kurdî bi qetlîaman terbiye nêbenê, yê ke qetlîaman virazenê terbiye kenê. Eke dekewê Rojawa, çiyê ke bivîne zî zafî yê. Dê dersê xo bigîrê. Dekewtişê Tirkiye yê Rojawa, do peyniya ci biyaro. No jew întixar o. Dekewtişê Rojawa yeno maneya îşgalkerdişê welatekê bîn. O wext dewleta AKP dûştê xo de tenya kurdan nê, rejîmê Sûriye ra piya xêlê qûwetanê bînî zî vînena. Jû dewleta îşgalkerdox Xala 5. yê NATO zî nêşkena bixelesno. Rewşekê niyayî Tirkiye teberê NATO de verdana. Tirkiye ancena herb û kaosekê tewr girdî miyan. O wext tenya dewleta tirk nê, îxtidara darbekar ya AKP zî vinî kena. Esasî de çiyekê xeyr o.
No demê xoverdayişê xorayberdişî de seweta xeta Dersim, Çewlig, Gimgim, ke sarê ma yê Kirmanc cuwyenê mesaja şima çik o?
Tarîx de vera kolonyalîzmê Osmanijan û dewleta tirk Dersim her tim sereyê xo wedarna. Hertim raştê êrişan ame, bi qirkerdişan ra, rî bi rî mend. Dejê zaf girdî ant. La ti wext teslîm nêbi, her tim xover da. Ganî na xoverdayiş bireso merhaleyekê berz û manedar. No kî bi înşakerdişê xosereya demokratîk yê Dersim û seveknayişê ci mumkun o. Dersim encex niya êşkena wayrê mîrasê xo bivejyo. Encex bi no şiklî Dersim êşkeno layiqê Seyît Rizayan, Alîşeran, Zarîfe, Besê û Sakîneyan bivejyo. Înan serva xoserî û azadiya Dersim xover day û şehît kewtî. Serva nay werzerime ser payan. Eke Dersim her roz ser pay de bo, o wext Dersim beno Dersim o raştî.
Mesela qetlîamê ke nika Kurdistan de benê, ganî dûştê nayî de sifte Dersim vengekê berz bivejno. Çike Dersim, tarîxê Kurdistan de merkezê (navendê) xoverdayişî yo. Nayî ra ganî Dersim vera zilm nêrazîbiyenekê gird damusno. Çewlig û Gimgim kî niya yo. Nê cayî zî cayê xoverdayişî yê. Kişta tarîxî de zî Çewlig û Gimgim wayrê erjanê welatperwerî bî. Dişmen wazeno şexs dê Çewlig, Dersim û Gimgim de kurdatî biqedîno. Bi polîtîkayanê qirkerdenê kulturî, bi polîtîkayanê herbê taybet êrişê nê cayan keno.
Kurdatîya kirmancûn, damara tewr xoverder yê kurdatîya. Kişta tarîxî de heqîqat û raştiyeke niyayî esta. Nayî ra ganî pêrokîn kirmancî, alewî xoverdayişê xorayverînan rê rayverîn bikerê. Tarîxê însaniyetî de hendê azadî cuwyayişe çiyekê erjaye çinyo. Mordem besekeno veyşan, teyşan, viran bimano, no çiyekê zaf gird nêdano vindî kerden. La eke mordem rûmet û azadiya xo vindî bikero, o wext her çîyê xo keno vindî. Yeno lanetkerden. Însanbiyîna xo vindî keno, qedîyeno. Çiyo xiravîn no yo. Raya verîgirotişê nayî xoverdayiş o.
Cenî rûmetê merdimatî yê
Ceniyê kurd yê ke xoverdayişê xorayberdişan rê rayverîn kenê, 8ê Adar bi rihê Sêvê, Pakîze û Fatmayan bimbarek kenê. Na babed de vatiş û mesajê şima çik o?
Cenî rûmetê merdimatî yê. Merdimatî bi erjayenanê ceniyan biyayişê xo rona. Cenî heqîqetê însaniyetî yê. Ceniyê kurd heqîqeta tewr gird ke nê erjayenan temsîl kenê yê. Verniyê xoverdayişî de yê. Mewziyan de yê, pey barîqatan de yê, siyasetî de yê, kuçeyan deyê, her cayê cuwyayişî de yê. Rihê cuwyayişê azadî yê. Bingeyê înşayê civaka demokratîk ê. Nayî ra hedefê sifte yê sîstema faşîst û dagirkerî yê.
Taqîpkarê Sêvê, Pakîze, Fatma, Derya, Ekîn, Sara, Sema, Zîlan û Berîtanan ê. Nê ceniyê rûmetîn û azadî yê. Ê kesê ke bi merdiş benê jêde yê. Jû Sêvê şina, hezar Sêvê yenê. Ceniyê azad yê ke zey hucre, xo jêde kenê yê.
8ê Adar’a emser şexs dê şehîdanê Sîlopî de yadê pêrokîn şehîdanê xoverdayişê xorayverînan bi. No yeno na mane ke, heta ke xoverdayişê xorayberdişan bireso serkewtiş, her roj ganî bi rihê 8ê Adar bîro pêşwazî kerdin. Ganî cenî bê mavên her roj kuçeyan de bê. Kuçe, cayê xoverdayiş, ganî bibê keye û cayê cuwyayiş yê ceniyan. Çike cuwyayişê azad do bi xoverdayişê ceniya azad meydanan ra vejêro. Ser esasê berzkerdişê xoverdayen û rayşiyayişê hetê cuwyana azad, roja 8ê Adarê yê tekoşîn bimbarek kena.
ULKEM ZEREMYA / NAVENDÊ XEBERAN