- Wan’ın Erdîş ilçesinde Zîlan Vadisi’nden ovaya uzanan su, mera ve tarım alanları HES, GES, JES ve kum ocaklarıyla kuşatılıyor. Zîlan Deresi’nin doğal akışı bozulurken, tarım arazileri enerji sahasına dönüşüyor. Endemik balıklar, su samuru ve 92 endemik bitki yok olma riskiyle karşı karşıya.
Wan’ın Erdîş (Erciş) ilçesi, Zîlan Vadisi’nden Erciş Ovası’na uzanan doğal ve tarımsal zenginliğiyle bölgenin önemli yaşam alanlarından biri. Zîlan Deresi’nin beslediği tarım arazileri, geniş mera alanları, yaylaları ve yeşil alanlarıyla öne çıkan ilçede hayvancılık ve tarım önemli bir geçim kaynağı oluşturuyor. Erdîş, su kaynakları, verimli ovaları, meraları ve doğal alanlarıyla önemli bir ekolojik yaşam alanı. İlçenin kırsalında tarım ve hayvancılık yaşamın önemli bir parçasını oluştururken, Zîlan Vadisi ve Zîlan Deresi bu yaşamın en önemli su kaynaklarından birini oluşturuyor.
Aladağlar ve Süphan Dağı ile Van Gölü arasında yer alarak bölgenin en geniş ve verimli ovası olma özelliğini taşıyan Erdîş Ovası’nda başta buğday, arpa, şeker pancarı ve yem bitkileri olmak üzere çeşitli tarım ürünleri yetiştiriliyor. İlçenin geniş mera ve yayla alanları ise özellikle hayvancılık açısından önem taşıyor. Zîlan Vadisi boyunca uzanan dere, tarım alanları ve doğal bitki örtüsü yalnızca ekonomik faaliyetlerin değil, aynı zamanda bölgedeki canlı yaşamın da temel unsurlarını oluşturuyor. Zîlan Deresi aynı zamanda inci kefali, Erdiş bıyıklı balık, Wan siraz balığı ve su samuruna ev sahipliği yaparken, 92 endemik bitki de vadide yetişiyor.
Ancak ova ve dere son yıllarda artan enerji ve diğer yatırım projeleri nedeniyle giderek daha fazla baskı altına alınarak yok ediliyor. Artan Hidroelektrik Santrali (HES) ve Güneş Enerji Santralleri (GES) ilçenin su kaynaklarını, tarım alanlarını, meralarını ve doğal yaşamını giderek daha fazla baskı altına alıyor. Zîlan Deresi üzerinde kurulan HES’ler ile GES’lere, Jeotermal Enerji Santrali (JES) ve kum ocakları projeleri de ekleniyor. Zîlan Vadisi’nden Erdîş Ovası’na uzanan geniş bir alanda su kaynakları, tarım alanları, meralar ve doğal yaşam alanları üzerindeki kıyım büyüyor.
Yeni GES’ler
Erdîş’in en önemli doğal alanlarından biri olan Zîlan Vadisi, uzun süredir HES projelerinin etkisi altında. Zîlan Deresi üzerinde Erciş HES, Zîlan Regülatörü ve HES, Koçköprü Barajı ile Morgedik Regülatörü ve HES projesi bulunuyor.
Morgedik Regülatörü ve HES; 4.11 MWm/3.95 MWe toplam kurulu güce sahip. Erciş HES'in kurulu gücü ise 0,78 MW'tır. Koçköprü barajı ve HES'in kurulu gücü ise 8,39 MW'dir.
HES projeleriyle birlikte Zîlan Deresi’nin doğal akışına müdahale edilirken, suyun kullanım biçimi ve dere ekosistemi üzerindeki etkileri ise giderek büyüyor. Zîlan Regülatörü ve HES projesi de uzun süredir çevre tartışmalarının merkezinde bulunuyor. Projeye ilişkin daha önce verilen "ÇED gerekli değildir" kararı yargıya taşınmış ve Van 1. İdare Mahkemesi tarafından iptal edilmişti. Proje daha sonra yeniden ÇED sürecine girdi.
Zîlan Deresi üzerindeki HES projelerine şimdi Erdîş’in farklı mahallelerinde planlanan GES projeleri ekleniyor. İlçenin Bayramlı Mahallesi’nde İlbank tarafından 113 ada 53 parselde 10,42 MWm / 10,42 MWp / 7,50 MWe kurulu güce sahip lisanssız GES kuruldu. Aynı mahallede farklı parselleri kapsayan başka bir GES projesi daha bulunuyor. Haydarbey Mahallesi’nde Türkşeker Erciş şeker fabrikası yaklaşık 265 bin metrekarelik, yani 26,5 hektarlık alanda GES projesi planlanıyor. Projenin kurulu gücü yaklaşık 20 MW. Çatakdibi Mahallesi’nde ise yaklaşık 19,5 hektarlık alanda Erdemir-6 GES projesi bulunuyor. Projenin kurulu gücü yaklaşık 20 MWp. Bununla birlikte Erdîş’te yaklaşık 40 MW kapasiteli yeni bir GES projesi için de ÇED süreci başlatıldı. Böylece ilçede enerji üretim alanlarının kapsamı her geçen gün genişliyor.
Erdîş kuşatma altında
İlçenin can damarı olan Zîlan Deresi üzerine yapılan HES projeleri suyun doğal akışını ciddi oranda etkilerken, mahallelerde ve Wan Gölü kıyılarında kurulan GES projeleriyle geniş tarım arazileri enerji üretim alanlarına dönüştürülüyor. Bir tarafta Zîlan Deresi’nin suyu enerji üretimi için kullanılırken, diğer tarafta Erdîş’in farklı bölgelerinde geniş araziler GES projelerine açılıyor. Bölgenin en zengin tarım üretimine sahip olan ilçeler arasında bulunan Erdîş'te tarım, hayvancılık, mera kullanımı ve doğal yaşam ekolojik kırımın kuşatması altında.
Kum ocakları
Yine Zîlan Deresi üzerine 3 adet kum-çakıl ocağı ve yıkama eleme tesisi faaliyet gösteriyor. Zîlan Deresi üzerine kurulan kum ocaklarının faaliyetleriyle birlikte koruma altındaki yaz ördeği, pasbaş patka, turna ve uzunbacak adlı kuş türleri, 4 endemik iç su balığı ve dünyada sadece bu derede yaşayan Barbatula ercisianus ve Barbus ercisianus ile diğer balık türleri yok olma riskiyle karşı karşıya. Kum ocağı faaliyetleriyle birlikte, köylerdeki su kanalları kuruma tehlikesiyle karşı karşıya kalırken, Çelebibağ Mahallesi’nde kurulan kum ocağında dere yatağı boyunca yoğun biçimde iş makineleri çalışıyor.
JES vadiyi yok ediyor
Yine Zîlan Havzası'nın büyük bir bölümü JES, maden ve mermer projelerine tahsis edildi. Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı'nın 2020 yılı Cazibe Merkezlerini Destekleme Programı (CMDP) kapsamında, Doğu Anadolu Kalkınma Ajansı (DAKA) koordinasyonunda hazırlanan Van Erciş Tarıma Dayalı İhtisas Sera OSB (TDİSOSB) Jeotermal Kaynak Sondajı ve Sıcak Su İletim Hattı Fizibilite Projesi, vadi üzerinde ciddi tahribat yaratıyor. Yatırım İzleme ve Koordinasyon Başkanlığı (YİKOB) tarafından yürütülen 2 milyon 600 bin TL bütçeli projenin 2 milyon TL'lik kısmı hibe olarak sağlanıyor. Yılın her döneminde sebze üretiminin hedeflendiği proje, doğayı ve vadiyi tehdit ediyor. “Tarıma dayalı” olduğu belirtilen proje çevre üzerinde ciddi etkiler yaratırken, jeotermal sondajlardan çıkan ağır metal içerikli termal sular Koçköprü Barajı'na akıtılıyor. Baraja aktarılan termal sular, tarımsal üretim ve insan sağlığı açısından ciddi tehdit oluşturuyor.
Zîlan Vadisi çevresindeki su kaynakları, tarım alanları, meralar, bitki örtüsü ve canlı yaşamı birbirinden ayrı düşünülemeyecek bir ekosistem oluşturuyor. Bunlara bölgede gündeme gelen madencilik ve diğer enerji projeleri de eklendiğinde, Erdîş’te doğa üzerindeki baskı daha geniş bir alana yayılıyor. WAN
