Roşanê ziwanê Kurdkî

 Demê o wextî de Cemîyetê Hêvîya Talebe Kovar weşan bîynê ronşbîrê kurd zî nê mewzûyê çekûya latînî û çekûya erebkî xo mîyanî de niqaş kerd. Labelê o wext seba ke rewşa îslamî hîna zaf bîynê naray zî alfebeyê erebkî ra fek veranêdanê. Hînê badî serehewenayîşê Şêx Seîdî ra pey Celadet Bedirxan ravêreno Sûrîye û mîyanê ronşbîranê kurdan de hînê biryarê alfebeya latînî gêynê û kurdkî kovar destpêya weşanî beno Ravêray tîpê latînî 15 Gulani bi serra 1932 da Kovarê Hawarî vejîya. Kovarê Hawarî reyde pîya bi karekterê erebî ra alfabeyê kurdî heti zî çakuyê karaktrê latînî amey şîxulnayîş. Kovarê Hawarî 23 hem humarêy bi latînî he zî bi ziwanê erebî ra weşan bîyê.

 Hawar heyan hûmareyê 24 ra bi heme alfabeyê latînî ra weşan bi. Bi rojevê ewroyine senîhewa bi karakterê latînî ra alfebeyê kurdî bi raya verênî de Kovarê Hawarî ame şixulnayîş. Kovarê Hawarî bi zafî kurmancî soranî tayê zî zoroweyê kirdkî ra weşan bi. Demê Osmanî de çapemenî ya kurd de bi cîyayî zî nuşteyê tirkî ra zî ca da, şaxa Fransî zî bîynê . Bi nuşteyê kurdî açarnayîşê frasızî kerdê . Surîye de o dem binê mandaya Fransayî de bi . No warî de Kovarê Hawarî stantartîya kurdî viraşti bî hem zî ziwanê kurdî de qadroyê xo hedre kerdî bî. No qadro eynî karê yew dibistanî veynayê. Qadroyê Hawarî de Celadet Bedîrxan, birayê ey Kamuran Bedîrxan,Osman Sabrî, Nureddîn Zaza, Cegerxun, hewayê Kedrî Canî zafî nuştoxî nuşteyê xo nuştê.

 Kovara Hawarî bi pêroyine ra 57 hûmareyî weşan kerd. Hawar serra 1943 weşanê xora peynî ard. Hînê badî zî 1942 Şam de Kovarê Ronahî weşan bi. TZP-KURDÎ ziwan avera berd No sebeb ra zî TZP-Kurdî û Sazîyê Dezgehê Kurdan zî serra 2006 de 15’ê Gulanî rojê Roşanê Kurdkî îlan kerd. O wext ra heyana ewro zî Roja Roşanê Kurdî yeno pîroz kerdiş. No Roja Roşanê Kurdî de TZP-Kurdî û sazîyê kurd seba balantişê ziwanê dayika mayî ra zaf çalakîya ziwana û meşe panelan virazena. No sebeb ra zî, her serre ziwan tikêyna avera şino. La çiheyfo ke heyana ewro verba asîmlasîyonê helênayîşî ra û verba oto asîmlasîyonî ra hema zî vernêgiroto.

Bi rewşa ewroyênî ra asîmlasîyon û oto asîmlasîyon yew proplem o girdo. Heyana ewro zî bingehê ziwanê kurdkî nêameyo roniştiş û ronayîş. No hîris serrît yê ke heremê coxrafya Kurdistanî de şer dewam keno. No warî de şarê kurd ancax bi Tevgerê Azdîya Kurd reyde heme çîyê xo sinasna. La mixabin nê sinasnayîş zî yew rewşa dejayîşî reyde bi. Çimkî no warî de şarê kurd hem kesayeta xo, kurdeya xo, ziwanê xo, kulturê xo, sîyaseteya xo heme têrey de bander bîy û sinasnay. Tabî ke nê hewa leze heme çîyê xo sinasnayîş tikêyna rewşa dejayîşî reyde virazîyay. No sebeb ra zî no rewşa dejayîşî hema zî dewam kena. No warî de muhîmeya ziwanî ser o yew vatişê fîlozofî esto vano ke: “Eke mi îdareyê yew dewlete bigirotê binê destê xo min bi raya verênî ra bi gumanî ke mi ziwanê înan seba bedilnayîşî girotê ver çiman. Eke ziwan qusurê ey esto se, bi çekuyan ra fikrîyayîşê xo nêeşkeno ke îfade bikero. Eke no warî de fikirîyayîşê xo weş îfade nêbikero se gurewê xo zî o xizmetê xo zî nêeşkeno bikero.

Eke gurewê û xîzmetê xo weş nêkero se zî no warî de quralî qaîdeyî kultur zî xirabe beno. No warî de adelet rayîrê şaşî ra şono, no hewa ra zî adelet rayîrî ra vejî yo se. No warî de kewno rayîrê şaşî, Hînê şar nêzano ke sebikero. No hewara yo ke qey yew çî hewayê ziwanî muhîm nîyo”. No warî de sazîyê ma muhîmey nêdanê ziwanî. Ancî zî nê warî de bigehê Xoserîya Demokratîkî bi rewşa yewin ra ancî zî ziwan o. Heyana ziwanê dayike binê destê asîmlasîyonî ra nêxelisîyo se binghê Xoserîya Demokratîkî zî bineyê ke zor beno. No warî de ganî sazîyê sivîlî û Tevgerê Ziwanî seba ziwanê dayiki ra bi taybetî ser o bivindo. Tabî no hewa rewşe zî rêxistinî ra vêreno. Rêxistinî çiqas bibo se ziwan zî hinde zaf aver şino. Bi taybetî no warî de averşîyayîşê ziwanî akerdişê qireşê gedeyan domanan ra vêreno û rewşa en pîlizî rewşa mayana dayikan ra ya. Heyana dayikî keyê xo de xoserî ya ziwanî nêramê se û raşt nêkerê se ziwan zor aver şîyeno. Azadiya Welat tayn yeno wendiş Çîyo beno zî bi Rojnameyê Azadiya Welatî avera şino. Ewro rojnameyê Azadiya Welate xoser yew dibistano mektebo pîl û gird o. La çiheyfo ke hema zî rojnameyê Azadiya Welat zaf nîno wendiş û girotiş. No warî de en xetaya girde zî rewşa sazîyan û dezgeyana. Ser ziwanê kurdkî ser rewşa dîyine zî rewşa zarawayê lehçeyê kirdkî yo. Kirdkî wa nêkûro tekela tikeyan Seba lehçeyê kirdkî ser hema zî yew rewşa rêxistinî de xebateke çiman ver de çina. No warî de korê merdimi sirf nameyê xo aver danê û nê hewa zî yew rewşa nêweşî ya pîl a.

Eke no hewa yew rewşa şaşe ana dewam bikero se, no warî de hem dewlete û hem zî korê merdime xirabî lehçeyê kirdkî gênê binê destê xo û rewşa şaşî ra xeripnenê. No warî de ganî seba lehçeyê kirdkî ser o xebate bibo û hîsigerey zaf bibo. Kirdîyê ke zaf cayê qezayan de ciwîyenê ganî nê cayan xebate bibo. Bi ewila nê cayan de Xarpête, Çewlîg, Sêwreg, Pîran, Hêne , Çêrmûg, Şengûş de û Pîranî de xebata taybetî bibo. Seba nê xebate zî ganî partî, Şarederî paştîya girde bido.

Nazî bi rewşa eksî ra lehçeyê kirdkî aver nêşino. No sebeb ra zî, ganî Tewgerê Ziwanê Kurdistanî bi taybetî lehçeyê kirdkî ser o zaf bivindero. Bi munasebetê Roja Roşanê Ziwanê Kurdkî heme şarê ma ra no roj firaz bo.

Zaza CEBELÎ