Derhêner Mehemed Elî Konarî filmê bi nameyê Hewno Bêreng anto. Ez nêzana, derhêner Konarî, Jacgues Ranciêrî wendo an nêwendo, la mi tespît kerd ke fîlm de vateyê Ranciérî yê ‘Ganî huner tena raştîye teqlîd nêkero, raştîye bibedilno zî’ realîze kerdo.
Dinya de fîlmo sifteyin serra 1895î de amêyo antene. Bi ereymendişêko se û vîst û hîrê serran dima ra ziwanê ma de yew fîlmo metrajderg yo profesyonel ame antene. Başbîyayîş yan zî xirabbîyayîşê fîlmî yew het de, derhênerî semedo ke ziwanê ma de fîlmê xo anto û ziwanê ma de hewa verêne firsendê temaşekerdişê yew fîlmî dayo mi, her çî ra ver ez hezar rey ey rê sipas kena. Wa zaf biciwîyo.
Fîlm bi hewnê Mîrzayî dest pêkeno. Mîrza gedeyêko diyes serreyî yo û bawkê xo, kekê xo yo Huseyîn pêro pîya yew keye de ciwîyenî. Maya Mîrzayî çend serrî yo ke merda. Hem mergê maya ey, hem zî bandorê serranê newayan yê Vakurî psîkolojîyê Mîrzayî bitemamî heremnayo. Seba ke maya ey merda, hînî çew çin o ke ey bisevekno. Hedîseyê serranê newayî hende Mîrzayî ser o bandor kenî ke o şewe hewnanê xiraban vîneno û mîz xo ro keno. Mîrza zaf terseno û xo bêewleyî hîs keno. Timî bêveng o, kesî dir qalî nêkeno û hertim wazeno tena bimano. Şono serê banê înan de qut û nano wişk dano boranan. Bi temaşekerdişê Sûran xejelîyeno û serê banî xo rê sey eşkewta ewlekare vîneno.
Rojêk kekê ey Huseyîn embezê xo Mîr Ehmedî ano keye û vano: “Mîr Ehmed çend hewte meymanê ma yo.” Têkilîya Mîrza û Mîr Ehmedî dest pêkena. Seba ke estena Mîr Ehmedî Mîrzayî tersneno, naye ra o wazeno hila verî meymanîya Mîr Ehmedî biqediyo. Mîr Ehmed wazeno Mîrzayî dir bikewo têkîlî, bikewo dinyaya ey û bibo embazê ci. La Mîrza dir embazbdîyayîş hewt beranê asinênan ra viyartiş wazeno. Peynîya peyêne Mîr Ehmed embazîya xo bi Mîrzayî dano qebul kerdene. Ena rey zî Mîrza, nêwazeno Mîr Ehmed qet keyeyê înan ra şêro…
Derhêner raştîyan dano hîs kerdene
Ez tam pê bawer nîya, la ez vana qey vateyê Jacgues Ranciérî bi. Vatêne: “Ganî huner tena raştîye teqlîd nêkero, raştîye bibedilno zî.” Ez nêzana, derhênerê fîlmê Hewnê Bêrengî Mehemed Elî Konarî, Jacgues Ranciêr wendo an nêwendo, la temaşekerdişê fîlmî ra dima, wexto ke ez fîlm ser o fikiryaya, mi tespît kerd ke fîlm de nê vateyê Jacgues Ranciérî realîze bîyo. Konar sînemagerîya xo bi fîlmê xo yo verên tena raştîye teqlîd nêkeno, raştî bedilneno zî. Hewno Bêreng de derhêner tena raştîyan nênawneno û nêbedilneno, raştîyan dano hîs kerdene zî. Derhêner hîna zêde giranî dano ke raştîyan bido hîs kerdene. Xora nawitişê serranê newayanê Vakurî ra zaf, waşto ke nê serdemî bido hîs kerdene.
Fîlm derheqê kurdan de yo. Fîlm de raştîyê ke yenî bedilnayene hetê têkîlîya komelkî, keyeyî û şexsî yê kurdan î. Mîyanê zafaneyê laj û bawkan yê kurdan de perodayîşêk esto, zafaneyê lajanê kurdan bawkê xo ra hes nêkenê. Eke hes bikerê zî ‘nizdîyê mergê bawkê xo de ci ra hes kenî’. Fîlm de perodayîşê laj û bawkan yeno çareser kerdene. Huseyîn embazê xo Mîr Ehmedî beno keye, bawkê xo ra vano: “Mîr Ehmed çend hewte meymanê ma yo.” Semedo ke Huseyîn embazê xo yo ke beno ke belayêk bero înan ser o zî, berdo keye de kerdo meyman. Mabênê Huseyîn û bawkê ey de ti problem û perodayîş nêvejîyeno. Mîrza rojêk şono wendegeh, la qelema xo keye de vîrî kerdo. Embazê xo ra wazeno, mi va qey embazê ey qeleme nêdano ci, labelê embazê ey cade qeleme dano Mîrza. Embazêkê Mîrzayî yê wendegehî şono qursê temburî, veng dano Mîrzayî, vano: “Ti zî bê.” La Mîrza vano: “Ez nîna.” Embazê ey cira vano: “Eke semedo ke temburê to çin o, ti nînî, ti zaf eyb kenî. Temburê mi, qîmê ma wirdînan zî keno.”
Fîlm de çîyeko bîn raştîye ser o bandor keno û raştî bedilneno. Fîlm de tayê kaykerdoxî kirdkî, tayê zî kirdaskî qisey kenî. Kirdî kirdkî, kirdasî zî kirdaskî yewbînî dir qisey kenî û yewbîn ra fehm kenî. Kaykerdoxê kirdasî bi kirdaskîya standarde, kirdî zî bi fekê Çewlîgî qisey kerdênê.
Derhêner bandurê oryantalîzmî rijneno
Muhîmîya bîne ya fîlmî, derhêner oryantalîzmo ke serdestî kurdan ser o viraşto, rijneno. Derhênerî bi çimanê serdestan nêewnîyayo kurdan. Çimê ke serdestî ewnîyenî kurdan, nawitişê raştîye ra vîşêr, nê çîman kor kerdî. Derhêner kurdan sey nezan, apeymende, yewbînî ra hes nêkenî û vera yewbînî de hesud û kîndar nêmojneno. Kurdan bi hawayo zanaye, paştî danî yewbîn, vera yewbînan de fedakar î û yewbînî ra hes kenî, nîşan dano. Çîmê serdestan de ha axur ha keyeyê kurdan, la fîlm de derhêner keyeyê kurdan senîn o, nawneno serdastan. Keyeyê Mîrzayan keyeyêko newe, tertîbin, pak û rindêk o.
Mîr Ehmed yeno taqîb kerdene, terseno ke çîyêko xirab bêro sereyê ey. Cokra yeno, keyeyê embazê xo Huseyînî de beno meyman. Bi meymankerdişê Mîr Ehmedî keye rîsk gêno, yew het ra zî tersênê ke bela bêro sereyê înan zî, la ancîna ters gênî xo çim. Xora însanbîyayîş de israr çîyêko winasî yo û heto bîn ra çiqas tira yena xover danî, fedakarîye kenî, labelê lome û minnet nêkenê. Mîr Ehmed tena, bêkes û bêwayîr nêmanêno. Zîhnîyeto ferdperest û herkes xo rê mîyanê kurdan de ca nêveynenî.
Mîrza şewe hewnanê xiraban veyneno, naye ra mîze xo ro keno. Semado ke hewnanê xiraban nêveyno, çend hew şono malayî het, mala ci rê niştan virazeno. La nişteyî havil nêkenî, derdê ey rê nêbenî derman. Rojêk Mîr Ehmed, Mîrza rê yew tembur sey xelatî dano. Nişteyê nêşênayî derdê Mîrzayî rê bibî derman, la huner yanî tembur beno derman. Mîrza bi cinitişê temburî hêdî hêdî yeno xo ser û qalikê xo ra vejîyeno.
Fîlm Sûrê Dîyarbekirî de ameyo antene
Fîlm Sûrê Dîyarbekirî de ameyo antene. Xora qismêkê Sûrî amebi rijnayene, cayê ke rijîyayî de qasî ke mi medya de dî, newe ra banê sexteyî sey maketî, yewreng, yew tewir û bêruh amêbi viraştene. Plan bîyo ke pêroyîya Sûrî bero rijnayene û newe ra bêro viraştene. Bi hezaran serran tarîx û kulturê Sûrî esto. Eke Sûr bêro rijnayene û newe ra bêro viraştene, tarîx û kulturê bi hezar serran yê Sûrî vîrê kurdan de biesterîyo. Fîlm de serê banê Mîrzayan ra gelek cayê Sûrî asenî û manzara zaf weş asayêne. Mîr Ehmed vejîyayêne serê banî û Sûrî temaşe kerdêne. Kamera zî Mîr Ehmed rey rindî û delalîya Sûrî bi ma dayêne temaşe kerdene. Temaşekerdişê Sûrî yê Mîr Ehmedî ma rê zaf çî vatêne…
Franz Fanon kitabanê xo de nêweşîyê psîkolojîk û sosyolojîkî yê bindestan ra behs keno. Psîkolojîyê ma kurdan her hetî ra serûbin bîyo. Hewno Bêreng giranî psîkolojîyê gedeyêkê kurdî xo rê kerdo babete labelê derheqê psîkolojîyê kaykerdoxanê bînan de zî zaf çîyan bi ma nawneno. Kurdî bi her çîyê xo araf de mendî. Fîlm arafdemendişê kurdan bi hawayo serkewte ano çiman ver. Arafdemendişê Mîrzayî, yê Mîr Ehmed û yê Huseyînî. Mîrza mîyanê hewn û raştî de mendo. Mîr Ehmed mîyanê remayîş, xonimitiş û kiştişî de mendo. Huseyîn mîyanê barê keyeyî û tercîhanê xo de mendo.
Merdimê xirabî bi hawayo maskeyin î
Kaykerdoxan mîyan de tena Mîr Ehmed kaykerdoxo profesyonel bi, yê bînî heme hewa verêne bi ke vejîyayêne kamera ver. Mîr Ehmedî bi tevger, mîmîk, çim, veng û bi sixletîya xo zaf baş kay kerdêne. Mîrza bi şeklê rî û bi tevgeranê xo zaf baş bi. Kê ke ewnîyayêne Mirzayî ra kê vatêne qey Mîrza ha fetisîyeno. Ziwanê fîlmî de merdimo xirab bi vatişêko alegorîk amêyo qarakterîze kerdene. Merdimê xirabî raşte raşt nînî nîşan dayene, merdimê xirabî seke cilî dayî xo ra û maskeyin î.
Fîlm qedîyeno la hişê merdimî de dewam keno… Dewamê nê fîlmî eke biantêne, o wext gelo Mîrza û Huseyîn senî yew rewşe de bibîyêne? Bitaybetî psîkolojîyê Mîrzayî do kamcîn rewşe de bibîyêne? Kamcîn gile ra cuye tepişîyaya. Temburo ke Mîr Ehmedî sey xelatî dabî Mîrza û Mîrzayî pê xo derman kerdbi… Dano erd ro şikneno. Gelo tîya ra pey nîhîlîzm dest pênêkeno?
Xencî di hîrê sehneyan sehneyê bînî zî bi kurdkî ameyî antene. Ziwanê fîlmî bi kurdkî yo. Fîlm de sey pîne ca nêdîyayo Kurdkî. Gelek fîlmanê kurdkî yê Vakurî de sey pîne ca dîyeno kurdkî, mesela fîlmê Zerr û Vengê Bawkê Mi. Roportajo ke Mehemed Elî Konarî dir amebi viraştene de, Konarî vera persê ‘çira to bi kirdkî fîlm anto?’ de vato semedo ke kirdkî ver bi vindibîyayîşî şona nê, mi sebebêko ekstansîyalîst ver anto.
Mehemed Elî Konarî fîlmê xo yo verên de xo da qebul kerdene. Nika ra temaşekarî paweyê fîlmanê ci yî. Festîvala Mîyanneteweyî ya Anqara de pa xelata fîlmo tewr baş, şeş xelatî girewtiş, hem prestîjê kurdkî bitaybetî zî yê kirdkî gelek berz kerd, hem kesê ke bi kurdkî fîlm biancî ser o do bandorêk bikero, hem zî mîyanê bêhêvîtîye de hêvîyêka heyatî da ma. Mesajo bingehîn ke mi Hewno Bêreng ra vet, no yo: “Dermanê ma huner o.”
*No nuşte blogê xebatgeshî ra ameyo girewtene
Fîlm xîtabê heme zemanê Kurdistanî keno
Daşinasnayîşê fîlmî de derheqê zemano ke fîlm xitabê ci keno, serrê newayan yê Vakurî amebi nawitiş. Labelê fîlm tena xitabê serranê newayan yê Vakurî nêkeno. Ma eşkenî vajî xitabê temamê zemanê Kurdistanî keno. Bitaybetî zî seserra 20. ya Kurdistanî, eke şert û mercî wina dewam bikerî do fîlm xitabê seserra 21. ya Kurdistanî zî bikero. Pêardişê fîlmî hetê zemanî ra gelek serkewte yo. Fîlm herçiqas hetê zemanî ra xîtabê Kurdistanî keno, hetê vîrî ra zî serdemêkê kurdan zindî keno û vera xovîrakerdişî de bendêk virazêno.
Mehemed Elî Konar kam o?
Hewno Bêreng fîlmê verên yê Mehemed Elî Konarî yo. Verê cû bi nameyê Baba de kilmefîlmêkê ey zî estbi. Konar Çewlîg ra yo. Unîversîteya Marmara de beşa rojnamegerî wenda û dima ra şîyo Îtalya de perwerdeyê sînema dîyo. Kurdkî, İngîlîzkî, Îtalyankî û Tirkî zano. Tewr zaf zî bînê bandorê sînemaya Îtalya de mendo. Bitaybetî zî bi edebîyata kirdkî eleqeder o. Nawitişê fîlmî ra dima mi payan ser o firsend dî, mi tira va: “Kitabê mamosta Îhsan Esparî yê ‘Beyî Se Bena’ kitabêko ke merdim fîlmê ci kaş bikerî yo.” Ey zî mi ra va: “Mi rewna ra wendo.” Yewna kes ame dekewt mabênê ma û mamoste Mehemed Elî nêşena qala xo temam bikero.