1 KİTAP 1 FİLM

5 Eylül 2022 Pazartesi - 03:46

 

 

 

Ölümle Yüzleşmek

 

İnsan yaşamının en büyük trajedisi nedir diye sorulsa, herhalde doğum ve ölüm arasında kalmak ve öleceğini bilen tek canlı olmaktır cevabı verilebilir. Ölüme yazgılı olmak. Fakat bu yazgıdan hep kaçmaya çalışmak… Hatta yaşama anlam veremeyen zayıf bilinçler için cehennemin belki de ta kendisi. Yakıcı ve bir o kadar da yıkıcı bir gerçeklik. İnsanın ölme fikriyle yüzleşmesi zordur bu yüzden. Aklın sınırlarının çaresiz kaldığı ender anlardan biridir bu durum. Çaresiz, savunmasız ve kırılgan… 

“Felsefe yapmak ölümü tercih etmektir” der Platon. Ölümü tercih etmek, bir başka deyişle ölmeden önce ölmek. Ruhun ölümsüzlüğüne inanmak. Peki ya inanmayalar? İnsanı etten ve kemikten ibaret görenler. Onlara ne demeli? Ölüm hakkında nasıl bir anlatıda bulunmalı? İşte Françoise Dastur Ölümle Yüzleşmek Felsefi bir Soruşturma adlı kitabında bu sorulara odaklanıyor. İnsan yaşamındaki anksiyetelerin kökenine… Kahredici tüm kaygıların, ama aynı zamanda insanın yaratma serüveninin kökenine. Trajedilerin üst üste kilit olup sakladığı bir hazineye bir bakıma.

Şimdi kitaba biraz yakından bakalım. Françoise Dastur’un bu kısa ama önemli metnini biraz daha açalım. İnsan bilincinin elini kolunu bağlayan bu amansız sızıya bir anlam verebilmenin patikalarında gezinelim. Dastur kitabına, “Peki ölüm gerçekten düşmanımız mı? Onunla yüzleşmek için ona savaş açmak ya da ondan kaçmak dışından bir yol yok mu? Acaba insan ölümü üstlenip ona razı gelemez mi? Ölümü mağlubiyet değil de yaşamın temel koşulu, ölümlülüğü de nihai sınırdan çok varoluşu besleyen saklı kaynak olarak göremez mi?” sorularla başlıyor. İnsanın ölümle ilişkisini duygu evreninden çıkarıp düşünce evrenine çekiyor önce. Bir anlam vermek için sorular soruyor ve bu soruları tek tek cevaplamak için kolları sıvıyor. Gayet yalın ve sade bir dille anlatıyor. 

Ölümsüzlük fikri dinlerle mi ortaya çıktı?

Dastur, ölümle yüzleşme düşüncesini 3 bölümde inceliyor. İlk bölümde ruhun ölümsüzlüğünü ve yas pratiklerini ele alıyor ve ölümsüzlük fikrinin dinlerle beraber ortaya çıktığına ilişkin yayın düşünceyi reddediyor ve okuyucuya şu tespiti aktarıyor:

“Bugün antropologlardan öğrendiklerimiz sayesinde biliyoruz ki arkaik toplumlarda dahi insanlar ölümü bütün bir yok oluş olarak düşünmeyi reddettiler ve ölülerin görünmez dünyasıyla irtibatı hiç koparmadılar. Dolayısıyla ‘öte dünya’ düşüncesini sadece müesses dinlerin icadıymış gibi düşünemeyiz”

Bu tespitle beraber Dastur, bu inancın içindeki derin itkiyi tespit edebilmek için yas pratiklerine yoğunlaşır ve insanın ölümsüzlüğe olan inancının bu pratiklerde açığa çıktığını ısrarla belirtir. Ve şöyle der:

“Cenaze töreninin misyonu ve amacı ölmüş kişinin tamamen yok olmasını engellemek, ondan kalan şeylerin hâlâ hayatta kalanların hafızalarına bir şekilde kazımak ve orada saklamaktır işte ‘ruh’ diyebildiğimiz şey, ilk olarak tam da ölülerin tam da bu görünmez mevcudiyetine verilen isimdi. Bu bakımından ruh inancı, öyle akıldışı, batıl inanç denip kenara atılabilecek bir şey değildir, zira kendi ölümümüzü gözümüzün önüne getirip kalktığımız an deneyimlediğimiz şeydir o.”

İnsanın ölenleri defnetme ritüeli ölümsüzlük arayışının bir bakıma başka bir yaşam inancının en saf halini bize gösterir. 

 

İnsan ölümden neden kaçmak ister?

Dastur kitabının ikinci bölümünde insanın ölüm fikrinden kaçmak için sığındığı “Sahte ölümsüzlükler: Beden Kültü, Adrenalin İsteği ve Şöhret”i inceler. Bu maskelerin, buzdan kalelerin insanın anlam arayışına vurduğu darbeleri ve yanılsamaları anlatır. İnsan öleceğini bile bile ölümden neden kaçmak ister? Ölümü kabullenmenin iç gıcırdatan sesine niye bilgece anlam veremez? Sistemin insandaki bu zaafiyeti görüp kendisini buradan kurduğunu neden sorgulamaz? Dastur bu fikirlerin beden üzerinden nasıl inşa edildiğini şöyle dile getiriyor:

“Ölüm bedenimiz yoluyla bize ulaşır. Bedenimizin zamanla değiştiğine ve yaşlandığına tanık oluruz. Yaşlandıkça ölümün nüfuzunu ve yıkıcı etkisini daha çok hissederiz. Bu bakımdan gençliği koruma ve uzatma arzusu şüphesiz insanlık tarihinin en başından beri varolmuştur. Fakat günümüzde bilimin buna bir çare olacağı kanısı yaygınlaşmıştır. Artık hiç tükenmeyecek gençliğe ulaşma arzumuzu gerçekleştirmek için ilaç kataloglarına bakıyoruz.”

Bedeni çoğaltmanın, yaşlılığa meydan okumanın ve bu bağlamda sistemin yarattığı sahte kimliklere girmenin nedeni ölümsüzlüğe duyulan arzu ve yok olma düşüncesine karşı duyulan korkudur. İnsan kabullenemediği ölüm düşüncesiyle beraber yanılgıya ve aldanışa da yazgılar kendini. Ölümün yaşamı besleyen bir şey olduğunu görmemekte ısrar eder. Bu doğal süreci kabul etmeyerek kendi sesinin yankısına dahi yabancılaşmaya başlar.

 

Ölümü bilgece kabul edebilmenin yolu

Kitabın son bölümü en can alıcı bölümdür. Dastur okuyucuya ölümü bilgece kabul edebilmenin yolunu işaret eder. İnsanı teskin eden olgunluğa evrileceği süreçtir bu. Yaşam ve ölüm arasındaki gerilime sakin ve sükunet çerisinde bir olumlamanın kapısını aralar. Yaşamda insanın bir kışa hazırlanması gibi ölüme hazırlanmayı anlatır. Ölüm kaçınılmaz bir gerçeklikse ona hazırlanmak gerekir. Dastur, ölüme hazırlanmayı yaşamı daha iyi yaşamanın ayrı bir koşulu olarak önümüze sunar. Motaigne’den, Platon’a, Epikür’den Heidegger’e kadar uzanan referanslar dizisiyle beraber ölüm düşüncesini üstlenebilmenin felsefi kökenlerine atıfta bulunur. 

Başlangıçta da değindiğim gibi doğum ve ölüm arasında kalmanın yarattığı trajedi karşısında insan bazen bu düşünceyi yamultur, bazen bu düşünceyi üstlenir, bazen de bu düşünceden çılgınca kaçar. Binbir türlü yol dener. Fakat kaçılmaz olana eninde sonunda yakalanacağı gereceği insanın içinde zamanla daha da gelişen ve içinden çıkılmaz bir hal alan bir duygu olarak kök salar. Dastur kitabın son bölümünde yaşam ve ölüm arasındaki karşıtlık yanılgısına bir uzlaşmayla cevap verir ve şöyle der:“ ‘Kendi ol’ diyerek insanlığa seslenmişti Nietzche Pindaros’tan ödünç aldığı bu buyrukla ve toprağın anlamını öğretmek istemişti onlara Zerdüşt’ün öğretileriyle.(…) Ölümlü olmak ölümsüzlük yansımalarına dur demektir. Dolayısıyla ölümlü olmak sadece ölümle yüzleşmek ve onun gözünün içine bakabilmek değil, ölebilmek ve böylelikle ölümü insana yapışmış bir kusur yerine bir imkan olarak görebilmektir. Ancak bu sayede insana malum olur kiölüm endişesi hiçbir biçimde yaşama sevinciyle uyumsuz değildir.”