Rayveranê kurdan ra Sêx Seîd dûştê dewleta tirkî seba pawitişê erjayeyanê şarê xo sere wedarna û na rayî de weşîya xo feda kerd. La dewleta gonîwerd ya tirk  Şêx Seîd û embazê ci bi hovane îdam kerdî. Ewro dûştê na faşîstîya dewlete de tornê ci xoverdayîşêko gird danî û pergalê xorayîrberdişî înşa kenî.

Dewletî goreyê zerrîya xo xo rê dîrok nusenî. Raşt ya zî çewt xem nêkeno, çîyo ke pê keyfweş benî ay nusenî. Wexto ke meseleyî qewimîyenê her tim serdestî benê heqdar. La bindestî sey xayîn, terorîst, anarşîst ûsn. yenî naskerdiş. Dewletê kolonyalîstî winî xo rê dîrok nusenî. Şarê kurdî zî nê dîroka lîşinî ra nesîbê xo girewto û zaf şêx û melayî, zana û alimê kurdan mîyanê dîroka lêminî de vînî bîyî û hetê kurdan ra rind nêameyê şinasnayîş. Nê merdimanê ma yê ercîyayan ra yew Şex Seîd Efendî yo.


Bêveng nêmend

Şêx Seîd Efendî serra 1865 de dewa Xinisî Qolhîsar de ameyo dinya. Nameyê kalikê Şêx Seîd Efendi Şêx Elî Septî yo. Kalikê Şêx Seîdî Şêx Elî Septî Efendi eslê xo dewa Bismilî Çilsitun ra yo. Şêx Elî Septî Çilsitun ra koç kerdo, dewa Paliyî Kelxasî. Kelxasî de zaf suxteyî weriznayî û dînê îslamî ser o xizmet dayo şarî. Babîyê Şêx Seîd Efendî Şêx Mehmud Feyzî seba gureyê îrşadî Pali ra koç keno şino dewa Qolhîsarê Xinisî. Şêx Seîd Efendî medresanê Pali, Xarpêt, Amed û Mûşî de perwerde dîyo û mergê babîyê xo ra pey, ey cayê babîyê xo girewto û bîyo serokê terîqeta naqşîbendî. Şêx Seîd Efendî di rey zewecîyayo. Panc lac û panc kênayî, pêro yewedes tutê Şêx Seîd Efendî ameyê dinya. Şêx Seîd Efendî hemberê dirîyîye de bêveng nêmend. Şêx û alimê kurdan rê mektubî nuştî û înan ra hetkarî waşte. Fikrê Şêx Seîd Efendî de çîyo ke kurdan û tirkan pê ra girêdayne tena dîn bi. Hukmatê tirkan dîn zî wedartibi, nika ra pey çîyo ke înan pê ra girêbido nêmendbi.


Vetişê Qanûnê Taqrîrî Sukûn 

Serewedartiş zaf lez welate ra vila bi. Xarpêt, Erxenî û Sêwreg kewtî destê eskerê Şêxî. La çiqas bajarî kewtêne destê înan, barê înan hende giran bîyêne. Çimkî çeteyî mîyanê şar û şaristanan ra xalî nêbîbî û nîfaq vistêne mîyanê şarî. Xo ra demêko kilm de Darahênî û Xarpêt de talan û yaxmeyî dest pêkerd û pey de şarî xo eskerê Şêxî ra dûrî da.

16’ê Sibate 1925’î de hukmatê Enqere serewedartişê Şêx Seîd Efendî pêhesîya. Herbî Enqere de veng da. Serokwezîrê demî Fethî Okyar bi û Îsmet Înonu qîmê xo bi polîtîkaya Fethî Begî nêard, zaf nerm dî. 4’ê Adare 1925’î de Îsmet Paşa bi serokwezîr û gure girewt xo dest. Karê eyo verên vetişê Qanûnê Taqrîrî Sukûn bi. No qanûn qerarê (birê) qirkerdişê kurdan bi. Îsmet Paşayî bi lez û bez Dadgehê Îstîqlalî rona. Reîsê Mahkema Mazhar Mufît Kansu, serdozger Ehmed Surreya Orgeevren, azayî zî Elî Saîb Ursavaş û Litfî Mufît Ozdeş tayîn kerdî. Dadgehê Îstîqlalî wexto ke qerarê dardekerdişî bidayêne, bê temyîz û bê destûrê Meclîsî qerarê xo ardêne ca û înfaz kerdînî. 


Des hezarî kesî kiştî

26’ê Adare 1925’î de eskerê Tirkîya bi teyareyan şî eskerê Şêx Seîdî ser. 27’ê Adare 1925’î de Şêx Seîd Efendî Amed ra tepîya ageyra û hetê Licê-Hênî ser şi. Dewleta Tirkîya dîroka xo de reya verêne teyareyî kurdan ser o şuxilnayî. Hinî kurdî qîyameta qijek ciwîyayne. Di sey ra zafêr (vêşêr-jêde) dewî ameyî veşnayîş û des hezarî ra zêdeyî kesî kiştî. 15’ê Nîsane 1925’î de Şêx Seîd Efendî serê pirdê Evdirehman Paşayî de bi bêbextîya bacenaxê xo Qasimî ame tepîştiş. Qasimî na bêbextîye verê cû bi vistewreyê xo Xalid Begê Cibrî zî kerdbi û o dabi tepiştiş. 

Eskerê tirkan 26’ê Gulane 1925’î de Şêx Seîd û hîris û heşt embazê ey ardî Amed. Heştay û yew kesî nêzdê yew aşme vejîyayî dadgehe. Heyetê dadgehe destûr nêda ke serewedartoxî xo rê pawitox tepişê. Yê ke tirkî nêzanayne bi kurdkî û erebkî xo pawitêne. La wexto ke tercuman çinîbe nêşkayne xo bipawê û bira ke seba înan bidîyayne qîmê xo pê ardînî. 


‘Wa tornê ma ma nêdê şermayiş’

28’ê Hezîrane de Dadgeha Îstîqlalî qerarê xo aşkere kerd û Şêx Seîd Efendî ra pîya 47 kesan rê cezaya îdamî da. Hucre de qerar teblîxê serewedartoxan bi. Şêx Seîd Efendî seba nimajî destur waşt û nimajê xo kerd.  Namegêrî Şêx Saîdî ra hîsê ey pers kerdî. Cewabê Şêxî “Seba ke ez îdam bena wa zerrîya şima bi min nêveşo, îdamê min seba Homayî û dînî yo.” bîyo. 

29’ê Hezîrane 1925’î de Dadgeha Îstîqlalî birê xo înfaz kerd. Verîya hemîyan Feqî Hesen îdam bi, ey ra dima rêze dewam kerde. Çewres û hewt şêx û melayê kurdan verê çimê şarê xo de bi bêbextî, bi nijadperestî, bi kolonyalîstî ameyî dardekerdiş. No qîyam ra dima vateyê peyên yê Şêx Seîd Efendî ke resayê na roj wina yê: “Na dinya de ez ameya peynîya cuya xo. Seba ke ez şarê xo rê bîya qurban poşman nîya. Muheqeq ke rayîrê min, rayîrê dînî yo. Wa tornê ma vera dişmenî de ma nêdê şerme, bes o.”

Goreyê vatişan esteyê Şêx Seîd Efendî û embazanê ey Amed de semtê Berê Koyî de yo. La heta nika derheqê cayê gora ey de yew beyanatê resmî nêdîyayo. Ma nê halî ra fam kenê ke dewleta Tirkîya qaso ke ganeyanê kurdan ra tersena hende zî merdeyanê înan ra tersena. 

Nika mîyanê kurdan de tifaqêko ercîyaye virazîyayo. Yewbînan fam kenê, yewbînan dima şinê û dejê yewbînan rê benê derman. Tornê Şêx Seîdî heta nika şar û tarîxê xo nêdayo şerme Çimkî tornê ci nika seba azadîya şarê xo xoverdayîşê xorayîrberdişî danî. 


Peymana Lozanî ra dima

Nêzdo ke dewleta Osmanijî vila bîyêne rêxistina Îttîhad Terakî dest bi ronayişê dewletêka neteweyî ya tirk kerd. Temamê xebata nê hereketî nameyê tirkan ser o bî. La seba ke tirkî dewleta xo rehet ronê nîyetê xo aşkera nêkerd. M. Kemalî bi xo demê ronayîşî de çekuya “tirk” nêşuxilna. Ge zerrîya kurdan weş kerde (10’ê Sibate 1922’î pêşnumayê qanûnê xoserî), ge zî Şêx û melayan de werişt û runişt. Çimkî zanayne ke bê kurdan, bê quwetê Şêx û melayan nêşkeno dewlete rono. Peymana Lozanî ra pey rîyê înan o rast vejîya meydan! Tirkîya tenê bîye yê tirkan, temamê neteweyê bînî çinî hesibyayî. 


 NAVENDÊ XEBERAN