Mehmed S. Kaya’nın ‘The Zaza Kurds of Turkey: A Middle Eastern Minority in a Globalised Society’ (Zaza Kürtler: Küreselleşme Çağında Ortadoğulu Bir Azınlık) kitabının İngilizce baskısı yayınlandı. Kitap Kirmanckî (Zazakî) konuşan Kürtlere ilişkin etnografik bir inceleme özelliği taşıyor. Yazar kitabının önemine „Zazaların kendi tarihlerini bir Avrupa dilinde yazması gerekiyordu. Bu çalışma esas itibariyle hemen hemen hiç tanınmayan bir halkın tasviriyle ilgilidir“ şeklinde yorumlayarak dikkat çekiyor. Kaya, kitabına ilişkin sorularımızı yanıtladı.

Zazaları ele alışınızla başlayalım. Azınlık tanımlamanızla neyi kastediyorsunuz?
Öncelikle belirtmeliyim ki Zazaları Kürtlerden ayrı bir azınlık olarak tanımlamıyorum. Bir ulusta çok çesitli azınlıklar oluşur. Hatta Zazaların içinde Alevi kökenli insanlar da azınlık durumundalar. Her iki grup da Zaza Kürt toplulukları diye bilinir. Zazalara verdiğim azınlık tanımlaması etnik sıfat/özelliklere dayanmıyor. Ayrı bir Kürt lehçesi konuştukları ve sayıları az olduğu için onlara kültürel azınlık denilebilir. İnsanlar konuştukları lehçeleri sever ve savunurlar. Bu onlara ayrı bir duygu ve kültürel bağlılık veriyor. Azınlık literatüründe bu tanımlamalar bir çelişki değil. Tam tersine bütünleyici, birbirini tamamlayıcı olarak algılanıyor. Kürt kavramını bir şemsiye gibi algılıyorum.

Neden böyle bir kitap?
Kaybolmakta olan toplulukları tasvir etmek ve onlara ilişkin bilinenleri unutulmaktan kurtarmak genellikle sosyal antropologların görevi olmuştur. Ne de olsa dünyadaki kültürel çeşitliliğin haritasını çıkarmak sosyal antropoloji için belirgin bir hedeftir. Fakat Batı Asya’nın antropolojik haritasında hala beyaz lekeler bulunmaktadır. Bu durumun nesnel bir değerlendirmesi Türk devletinin 1920’li yıllardan bu yana Kürtlerle ilgili her araştırma projesini etkin biçimde engellediği de söylenmezse eksik kalacaktır. Kürt sorunu Türklerin çoğu tarafından hala ayrımcı tutumlarla karşılanan çok hassas bir konudur.

İlk bilimsel araştırma olduğunu söylüyorsunuz?
Bu kitap önemli ampirik verileri inceleyen orijinal bir eser ve uluslararası alanda Zaza Kürtleri anlatan ilk bilimsel araştırma olması açısından önem arzetmektedir. Kitap Ortadoğu sorununun merkeziliği, etnisite, azınlıklar, çok kültürlü toplum, Avrupa ve uluslararası politikanın gelişimi konularına ilişkin hayli güncel. Konu tüm dünyada sürmekte olan geniş çaplı bir azınlıklar araştırmasının parçasıdır. Kitapta Zaza azınlığının durumunu dünyadaki benzer konumda olan azınlıkların durumlarıyla da kıyaslıyorum.

Kitap hangi konuları içeriyor?
Zaza toplumu daha önce araştırma konusu yapılmadığı için hangi yönlerine ağırlık verilmesi gerektiği konusunda bir seçim yapmak zorunda kaldım. Bu kitap, toplumun farklı yanlarını tek başına anlamaktansa tümden anlaşılmasına önem veren bir yaklaşımdan hareketle Zaza toplumuna derinlemesine nüfuz eden ataerkillik, şeyhlik, aşiret ilişkileri, din, akrabalık, mütekabiliyet, kültür ve kimlik, cinslerarası ilişkiler, evlilik, ekonomik yapı gibi geleneksel kurumlarına ve bunların ulus devletle, ulus devletin politikalarıyla ilişkisi gibi bazı merkezi öneme sahip konulara odaklanmış.

Kitap için Kürdistan’da inceleme yaptınız mı?
Bu çalışmada o bölgede doğmuş ve büyümüş birisi olarak Zaza toplumuna ilişkin kişisel bilgi ve tecrübemden de yararlandım. Gençlik yıllarımda yani 1970’lerde ayrılmış olmama rağmen yakın ilişkilerimi sürdürdüm ve Zaza toplumunu yakından tanıyan birisiyim. Bölgeye iki binli yıllardan önce en son 1979 Haziran’ında bir Norveç gazetesindeki görevim icabı İran üzerinden gitmiştim. Türkiye’de yaşanan anti demokratik uygulamalardan ötürü 2000 Haziran’ına kadar yani 21 yıl Türkiye’ye gidemedim.

Uluslararası göç doktorası yaptıMehmed S. Kaya, Bingöl’ün Solhan ilçesinin Keşkon köyü doğumlu. 1972’de daha genç yaşta iken Norveç’e yerleşti. Liseyi Norveç’te okudu. 1983’de Norveç’de yüksek gazeteciliği bitirdi, 1985’de Trondheim Üniversitesi’nden mezun oldu. 1987’de aynı ünvirsitede yüksek lisans yaptı. 1989’da Norveç Bilim ve Teknik Üniversitesi Sosyoloji Enstitüsü’nde asistant oldu ve burada doktorasını tamamladıktan sonra Doçent Doktor oldu. Doktoranın konusu, uluslararası göç ve adaptasyondu. 2010’da profesör oldu. Kaya, halen Norveç’in Lillehammer Üniversitesi sosyoloji bölümünde öğretim üyesi.


ALİ ÖZŞERİK