Bawerîya kirmancanê Dersimî de, roj, cayêdê muhîmî der o. Seke yeno zonayene, Dersim seba bawerîya alewîyan mintiqayê da merkezî ya. Çend sebebê ney estê. Verê, mekezê diwês Ocaxanê bimbarekîn yê alewîyan Dersim o. Heme pîrê pîlî yê alewîtî na mitiqa ra vecîyê (Bawa Duzgin, Bawa Mansûr, Kurêş, Dewrêş Cemal, Axuçan, ûsb.) û mîyanê alewîyanê mintiqayanê bînan de bîyê namedarî. Dima, seweta ke Dersim mintiqayêda hera û koyî ya, bandora bawerîyanê bîyaxkîyan alewîtîya Dersim ser o hendê alewîtîya mintiqayanê bînan nebîya. 


Dersim de bimbarekîya rojî

Kes şeno vajo ke alewîtîya Dersimî, goreyê alewîtîya mintiqayanê bînan hîna zelal a. No sebebî ra, xeylê xususîyetî estê ke, baweriya şarî yê Dersim de heta roja ewroyîne mendê. Nê xususîyetan ra yew zî bimbarekîya rojî ya.Yeno zonayene ke roj, tarixî ra na het, xeylê dîn û bawerîyan de pîroz bîyo û pîroz o. alewîtîya Dersimî zî nê bawerîyan ra yew a ke, rojî pîroz û bimbarek hesibnena. Dersimijî her zereqê şodirî û her mixorbeyê şanî de verê xo çarnenî rojî, destanê xo kenê a, û bi ziwanê pîrbananê xo (ebi kirmanckî/kirdaskî) minete kenê. No rîtuel heta roja ewroyîne hetê kokiman ra, rojê de di rey yeno kerdene. Çi heyf ke Dersimijê ciwanî yê ke welatê xo ra û no sebebî ra, ziwan û zoganê şarê xo ra dûrî de pîl bîyê, zafane rîtuelanê nê tewiran ra bêxeber ê. 


‘Raya Heqî’

Taybetê misyonerê xiristîyanî yê ke ney ra 150 serrî raver ameyê û mîyanê Dersimijan de fetelîyê (gêrayê) zî, xatirayanê xo de kirmancanê Dersimî mîyan de bimbarekbîyayîşê rojî ra behs kenê. Kesanê ke serrê kalik û pîrikê înan 70 ra berzêr ê zî, teqez kalik û pîrikanê xo ra no rîtuel dîyo. Ez zî înan ra yew a. Nika ez wazena dapîra (pîrika) xo kilmî şima rê sey nimuneyî bidî naskerdene. Pîrika min Bese, hema-hema 80 serrî ya û Ocaxê Kurêşan ra yew ‘Ana’ ya. Kesê ke hetê maye û pîyî ra mensubê yew Wucaxî-Ocaxî yê înan rê ‘Wucaxzade’ yê rê zî ‘Ana’ vajîyeno. Min xo zana nêzana, a her zereqê sodirî de werzena û şona verê keyeyî. Key ke roj vejîya, destan akena û dest bi mineta ‘Duwaya’ xo kena. Wexto ke bî şan û roj şî kor (awan), ancîna a pencereya xoya qijkeke de ver bi rojî destan akena û mineta xo bi kirmanckî kena. Nê minetê pîrika min bi kirmanckî yê. Tede nimuneyê tewr rindî yê taybetmendîya alewîtîya Dersimî, ya ke ma aye sey ‘Raya Heqî’ name kenê estê. Ancîna mîyanê nê minetan de nimuneyê vatişê tewr edebî yê kirmanckî estê. 


Roştîya Mehemmedî…

Di serrî ra ver, Xozat de şanêkê hamnanî de keyeyê pirîka xo de min aye ra yew minete qeyd kerde. Minete wina ya: “Nûrê Mehemmedî! Sewlê Mehemmedî! Roştîya Mehemmedî! Sewlê xo ra sewl çimanê min ke! Roştîya xo ra roşt çimanê min ke! Kederê cigera min, sitarê min mede! Axretê ma xêr bîya! Nûrê Mehemmedî! Sewlê Mehemmedî! Roştîya Mehemmedî! To rê oxir bo! Oxirê to akerde bo! Xêr-weşîye sêrê keyê xo! Keder nêro virnîya to! Sodira na het de vecînay. Çimê min rawa to der o, Destê min pês-etegê xo der o, Mehemmed vecîno Elî yo ver o, qomê xo rê kêberê xêrî akero, Kosêkê jû de kî ma rê.” 


Raştîye Batinî de ra

Seke minete ra zî yeno fehmkerdene, Dersimijî rojî ra vanê “Mehemmed.” Seweta rojî sey ‘Nûrê Mehemmedî, Nûrê Elî û Mehemmedî, Kêberê rama (Rehma) Elî û Mehemmedî, Mehemmedê Homete!” Tayê nameyê binî kî estê. Rojî sey ‘Mehemmed’ namekerdene beno ke tayînan rê ecêb bêro. La ma eşkenê ney di hetan ra îzeh bikerê. Sebebo yewin, bi îhtîmalê girdî bandora bawerîya kane ya Dersimijan a. Beno ke alewîyan bawerîyê xoyê kane bi figuranê Îslamî nimitê û ay ra rojî rê vato ‘Mehemmed’. Sebebo diyîn zî bawerîya alewîtî bi xo ya. Çike alewîtî bawerîyêka batinî ya. Na bawerîye de her çi/kes seke asenê wina nîyê. Hetê zerrî rê vanê; ‘Batin! Û yê teberî rê vanê; ‘Zahîr’. Gune merdim goreyê teberê çîyan/kesan hukim romeno û raştîya zereyê her çîyî/kesî bizano. Heta ke merdim batinê heme çîyî/kesî nêzano, nêeşkeno bireso raştîye. Çike raştîye batinî de ya. Batinê alewîyan de zî Mehemmed bi rojî ya temsîl beno. Heme şexsîyetê Îslamî zî wina yê, her yew bi yew çî ya temsîl benê. Labelê goreyê min sebeno yewin yê diyînî ra hîna muhtemel o.Sebeb çi beno wa bibo, yew raştîya teqez e esta ke, roj bawerîya kirmancanê Dersimî de pîroz o û şar ci rê minet keno, ci silayinê hewar keno. 

 Duwaya corêne de eşkera yo ke pîrika min rojî ra îzan, feraset, bext, seveknayîş û xêrî wazena. Dersim de wexto ke kesek bî nêweş, seweta weşbîyayene zî rojî ra meded û şîfa wajîyeno. Ge-ge şarê Dersimî rojî ser o sondî wenê. Sey nimune: “Dayê roj min kor kero ke, ez raşt vana.” Gegane zî Kirmanckî bi rojî zewtan danê. Sey nimune: “Salê no roj to kor kero!” Peynîye de ma bi kilmî eşkenê vajê ke bawerîya Kirmancanê Dersimî de roj zaf pîroz û bimbarek o. No beno ke herinda (reça) bawerîya kane-verin yê Dersimijan bo. La hîna zî şarê mintiqa mîyan de, na bawerîye ganî û xurt a. Muhîmîya rojî, duwayan rap ê bigîrê hetanî kilaman, hemeyê nimuneyanê edebîyanê fekkîyan yê Dersimijan ra yeno fehmkerdene. 8

*No nuşte Kovarê ‘Folklora Kurdan’ ra girotiyayo