Xizir sembolê fîrazîyo
Bêşik, derheqê xizirî de xelî çîyî amêvatîş û amê nusnayîş, hama mesela xizir î çitaw qewîmîya honde nêna zanitene. Zê (sey) kê Mamostê Çeko Kocadag î kî maqalê xo de qalê ci kerdo, gore bawerîyê, Hz. Xizir î Aw-heyatê ra şimito û bîyo elheqê de sir. Bi na taybetîya xo ya muqadesê sebeb ra wo kê, xizir bimbareko û sembolê fîrazîyo. Ayê ra wo kê, o êdî çimanê kesan û şaranê bindestan de, çimanê feqîr û bêkesan de omido, teqata. Bi kilmek, o Xizirê sahata tengê, Xizirê kelek û gemîyano. Tîm û tîm hazir û naziro.
Nameyê bînî yê Xizir’î
Xizir, mîyanê her bawerîye de bi nameyê de bin êno naskerdêne/şînaskerdêne. Mesêla, kirmancanê Êzdiyan de bi nameyê Xidir Elyas û Xidir Nebîyî, Şabîyan û kakaîyan (Elheqan) mîyan de, bi nameyê Elîya, Tirkan mîyan de bi nameyê Hidirellez (6ê Gulane) êno naskerdene. Kirmancanê Qizilbaşan (Kirmancanê Raya Heqî-Rêya Heqî) mîyan de kî, bi nameyê Xizir û Xilyas î êno naskerdene/şînaskerdene.
Roja fîrazkerdena Xîlyasî, ca bi ca, êşîre bi êşîre, millet bi millet vurîna. Kirmancanê Qizilbaşan mîyan de, aşma çeleyî de dest kenê ci heyanî da-çewres rocê/rojê ramêne û tewr herê poncasê aşma Gucîge de qedîne. Xizir Elyas, Qizilbaşanê Gimgimî mîyan de, gorê teqwîmê rumî linga yewî/jûyê çelê de, yewî/jûyê kî gucîgê dera.
Bi teqwîmê mîladî, ela Xidan roja poncşemeyê aşma gucîgeyê veren de, Xormeçikan, Klawusizan, Kimsorcikan û Lolan kî poncşemeyê aşma gucîgeyê dîyîn, mabene 9-15 gucîge de Xîlyasî fîraznêne. Xîlyas de keso kê qurbana xo çînebo gerekê/ganî şeş rojan, keso kê qurbana xo bibo kî gerekê hîrê rojan rocê bigêro/bicêro. Roja dişemeyî, ya kî hîrêşeme (sêşeme) de dest kene ci û roja poncşemeyî kî Xîlyas o.
Qonaxê Xizirî
Bêşik, Kirmancanê Qizilbaşan mîyan de Xîlyas, roja de tewr bimbarek/fîraz a. Na roja fîrazê û taybetê de, her kes fecîrê şodirî de bi kelecanê de gird wurzêne ra, paqîjîya der û dorê xo kene, nîyazane xo pojene, kincanê xo yê pakan dane xo ra û bi coş û hez şone qonaxê Xizirî zîyaret kene. Qonaxê Xizir î, ca bi ca, mintiqa bi mintiqa wurîne. Tayê cayan de jû kemera, tayê cayan de jû dar a, tayê cayan de kî henîyo/aw a. Mintiqa Sewasî/qoçgîrî, mintiqa Dêrsîm î û mintiqa Gimgîm î de qonaxê Xizir î este.
Mesela, Gimgim de qonaxê Xizir î, Henîyê Xizirî yo. Zê kê ma corde qale ci kerd, Qizilbaşê Gimgimî mabêne 9-15 ê gucîgê de bi mîyazanê xo Henîyê Xizir î zîyaret kene. Kesê kê Henîyê Xizir î zîyaret kene, jîyara Xizir î ra keleyê xo birnene kulmê bi kulmê henîyê Xizir î ra awê-axwê şimene, dîwayanê xo kenê û ci ra miradan wazene. Kese kê neweşîyê, ya kî sebebanê bînan ra nêame zîyaretkerdîşê Xizir î, seweta/seba înan kî Axwa xizirî ra bi kulpan awê ena guretene. Çunkê A roja bimbarekê de awa Xizir î şimitene tewr mexbula. Gorê bawerîyê, awa Xizir î teberik a, derd û kulan rê derman a, nêweşan rê teqeta, bêkesan rê omid û bext akerdêna.
Germîyîna Xizirî û têlewe amayîşê qom’î
A roja bimbarekê sebebra, têlewe amayîşê qom î kî tewr çîyê de bino. Henîyê Xizir î tiwanê beno meclîsa qomî. Bi germîyîna/tanîya Xizirî, tekîlîya qomî tewr bena zixm, kin û kîbîrî ra heser nêmanêno. Na roja bimbarekê, xort û azeban rê kî zaf, zaf muhîma. Çunkê na rojê, roja miradana. Ayê ra sebeb kî xort û azebî tewr bi kelecanê de gur şone qonaxê Xizir î û bi ê kelêcanî hevalanê newîyan de jubininaskene/yewbunîşînasnene. Bêşik, qonaxê Xizirî de jûbînî naskerdayîş/yewbunîşînasnayîş xelî wextan de bena wesîla zewayîşê gencan kî.
Zîyaretkerdoxê Xizir î, na merasîmê têlewe amayîş û jubînînaskerdayîş, miradan waşteyîş, mobetane xo yê germîyayînan û mîyazane xo jubînî ra vila kerdîşî ra dime, hedî hedî hadrîya peyser cerayîşê keyê xo kene. Endî wext moxirbe wo, “heyanî serena” jubînî ra xatir wazene û peyser cerene keyêyane xo. Kese kê Qurbane xo este, qurbananê xo serê birnene, der û dorê xo ra (cîrananê xo ra) pare kene. Qurbanan serê birnayenê ra dima, kese kê biwazê CEM ê Xizirî girêdane/kene.
Xizir wayîrê bêkesan
Roja Xîlyasîya Fîrazê de, misayîbî kî jubînî zîyaret kene. Kurmancanê Rêya Heqî / Qizilbaşan mîyan de misayîbîtîne zaf fîraz a. Barê xo zaf girano û karê her kesî nîya. Her talibê Rêya Heqî kê kewt des û heşt (18) Serê, beno kemerbest. Kese kê bîyê kemerbest, edî şîkînê Jûbînî de bibe rê Misayib. Bêşik, Misayîbîtîne ser ra merdim şîkîno xelî çîya vajo, hama/lê tîya de nêbono, çunkê tema na maqalê nîya.
Wayîrê bêkesan sîya xo ma ser ra mebirne
Bi kilmek, Xizir î, xelî bawerîyan de çiqaskê ca gureto û êno fîraz kerdene kî, bêguman Qizilbaş/Reya Heqî/ mîyan de mana xo tewr fîraza. Rojen, rojê Xizirîyê. XIZIR o can şivik, xizirê sahata tengê, xizirê kêlekûgemîyan, wayîrê bêkesan, dermanê nêweşan wa sîya xo ma ser ra nêbirno. Zalim û muqtedîran, xaîn û kerfersendan wa qomî ra durî berone. Hemê bêkes û mexduran rê derman û teqetê bo û wa bibo wesîla haştîyê û biratîyê.
XIZIRê şima peruyînan fîraz bo.
*(Mi na maqalê xo de, mamostê Çeko Kocadag î ra istifade kerd, ci rê zaf sipas kena)
Îbrahîm BEYAZ