Mudirê xeberan yê qenala TV 10’î Turabî Kişin aşkere kerd ke ziwanê xo ra wayîrvejyayîş nûmayişekê xopawitişî yo. Kişin’î da zonayene ke dûştê polîtîkayê asîmîlasyon û çinîkerdişî xoverdayîşê şarî zaf bi firaz o. 

Şarê kurd roja ronayişê komara Tirkîye ra heta nika seba kultir û ziwanê xo, sevra ke ziwanê kurdî bibo ziwanê perwerdeyî bêmabên têkoşînî meşneno. Na roja roşanî de waştişê perwerdeyê bi ziwanê kurdî bi vengêko berz yeno kerdiş. Semedo ke perwerdeyê bi ziwanê dayîke waştişêko tewr bingeyîn, xozayîn û merdimîn o û seba domanê heme şarî û neteweyan heqekê gerdûnî yo, şarê kurd zî bi israr waştişê no heqê xo yê bingeyîn keno. Seserra 21’ine de hîna zî domanê kurd arê helînayîşî de yenî tehnayîş. Bi mîlyonan domanê kurd kultir û ziwanê xo ra qerfîyaye bi ziwanê tirkî yenî perwerdekerdiş. Mudirê vengûvajî yê kanalê TV 10’î Turabî Kîşîn persê ma yê babetê Roşanê Ziwanî, weşangerîya kirmanckî û kampanyaya Azadiya Welatî ra verpers da.


Goreyê îzahê UNESCO Tirkîya de 18 ziwan û zarawayî çinbîyayîşî reyde rî bi rî mendî, çi heyf ke mîyanê nê ziwan û zaraweyî ke vînî bibî de zaraweya kirmanckî zî esta. Serva ke neslê newî ra resnayîşî kirmanckî de rolê weşangerîya kirmanckî çîyo?

Derheqê kirmanckî de tespîtê UNESCO newe nîyo, ma zey kirmancan vînbîyayîşê kirmanckî ra haydar î. Taybetê nê seserrê peynî de polîtîkayê asîmîlasyon û qirkerdişî şuxilnayîşê kirmanckî zehmet kerd. Kirmanckî demo ke dew û mîyanê banan de ameynî şuxilnayîş û bi xoza pawitişê xo kerdînî la kirmanckî aver nêşînî ham mendînî. Senî ke merdimî bi werdiş û şimitişî cuya xo domneno û xo aver beno, ziwan zî zey merdimî ganî bêro miqatekerdiş. Ganîyo ke ziwan goreyê averşîyayîşê dinya û teknolojî xo newe bikero. Taybetê serrê 70 û 80’î kirmanckî qet warê nuşteyî û weşangerî de nêvîyartînî. Zey tesbîtê UNESCO kirmanckî vînîbîyayîşî de rî bi rî mendbî. Serrê 80’î bi darbeya 1980’î roşnvîr û ciwanê kurdî ke nêçare remayî teberê Tirkîye, teberê Tirkîya bi têkoşînê seba averşîyayîşê kirmanckî dest pê xebatî kerdî la xebatê înan tena nuştişê sanik û helbestî de mend. Nê xebatî zî seba averşîyayîşê ziwanêkî qiym nêkerdînî. Merdim demo ke dîroka kirmanckî ewnîyeno hetanê nika ona eserê nuşteyî zaf çinî, tena Mewludê Ehmedê Xasîyî estbî. 


Jîyan TV, TV 10, Sterk TV û sewbî qenalî zî weşana kirmanckî kenî. Rolê çapemenîya dîmenî, neslê newî rê damusnayişê kirmanckî de çîyo?

Ez heme cayan de vana ke hetanê nika seba ziwanî tewr gird û muhîm xebat Zarok TV û Jiyan Tv yî. Zarok TV hem babeta ziwanî hem zî damusnayişê ziwanî domanan ra rolêko muhîm kay keno. Ma raştî bivajî tewr peynî nesil ma yî ke kirmanckî şuxilnenî, ma ra pey neslo ke yeno kirmanckî nêşuxilneno, hetta qet fam zî nêkeno. Eke ma vergirewtişan nêkerî kirmanckî çin bena. Zarok TV resayîşê domanan ra ziwan de xebatê muhîm keno û min ra zî omid dano. Eke seba kirmanckî xebatê muhîm bêrî dayîş ez bawera ke do Lîsteya UNESCO ya Ziwanê Vînî Benî ra kirmanckî bivejo. Nika xebatêkî yenî kerdiş tena keda embazî ma ke kenî nîyî, bi temamî şaro ke mîyanê seserrî de dûştê polîtîkayê asîmîlasyonî têkoşîn dano yo. Peynîya xoverdayîşê şarî Jiyan TV, Zarok TV û sewbî qenalî vejîyayî orte. Ma zî zey TV 10 weşanê xo de kirmanckî ra muhîmî û ca danî. Standardîzekerdişê kirmanckî de xebat ganî bi profesyonel bêro kerdiş. Komelkîbîyayîşê yew ziwanî, warê ekonomî û komelî vilabîyayîşê ziwanî rê zey silgir qenalî ganî yî ke yew ziwan bibo ziwanê cuya. Orte ra vejyayîşê Jiyan TV’yî goreyê min merdim de heyecan xelq keno. Demo ke ez Jiyan TV akena kêfweş bena û akerdişê Jiyan TV zî goreyê min zaf bira ke bi îsabet a. Ez zanena embazê ma ke no qenalî de xebat kenî problemê gird cuyenî, çimkî goreyê her heremî yew fekê kirmanckî esto, no ser zî ganîya ke xebatêka hêdî û hera bibo ke kirmanckî bibo ziwanêko bi hembar. 

Standardîzekerdiş xebatêko muhîm o, la na babete de xebatê hîna bi hêdî û profesyonel bêrî kerdiş. Ez hem Jiyan TV hem zî tewir qenalan de programê kirmanckî şopnena, belkî rixne bêrî kerdiş la qet xebatan fek nîrî veradayîş. Xebatê Azadiya Welat û kovaran zaf muhîm’î la yew ziwanê cudayîş babeta xopawitişî ya, no ser zî ganîya ke rojname û kovaran hetê komelî bêrî pawitiş.‘Tirkî qise bikere, hîna zaf qise bikere’ Eke ma wayîr nêvejî yew demî ra pey ma bivajî xora çew no ziwanî qise nêkeno, nênuseno. Ez zî seba karîyerê xo tirkî propoganda bikera, no zî yeno manaya ‘tirkî qise bikere, hîna zaf qise bikere’ hetanê nika seba ziwanê çi xebat yeno kerdiş serî zî ganîya ke ma hîna hera xebat bikerî. Çi heyf ke wendegehê ma çîn’î, no zî sazînêbîyayîşê ziwanî ra beno semed la Azadiya Welat, Zarok TV, Jiyan TV seba ma wengedeh ê. Ganîya ke her banêk wendegehî ra bêro açarnayîş, xo ra ma ziwanê xo rojane bişuxilnî, no demî seba ma xo ra wendegeh o. Encex ma eşkenî bi no rayîrî serkewt bibî, çew (kes) nêvajo bazar û wendoxê no ziwanî çin o, ez xebat nêkera zî beno. No fikir şaş o, çimkî sîstemê asîmîlasyonker nayî wazeno û ma dijî na zihnîyetî ganî têkoşîn û xoverdayîş bidî.


Muhîmîya 15’ê Gulane Roja Roşanê Ziwanê Kurdî çîyo? 

Ez Roşanê Ziwanê Kurdî firaz kena, goreyê min dûştê polîtîkayê asîmîlasyon û çinîkerdişî xoverdayîşê şarê ma zaf bi firaz o û no ser zî ganî no xoverdayîş û têkoşînê xo şarê ma hîna bikero. Ez qiymet dana no xoverdayîşî ra, ez seba na roja bi qimet kam hetkarî dayo û xebat kerdo ez înan ra yew bi yew spas kena.


Bi kurdî tena rojname Azadiya Welat esto, di rîpelê ci zî kirmanckî yê. Muhîmîya wayîrvejyayişê Azadiya Welatî çik o?

Ez awanbîyayîşê Azadiya Welatî ra heta nika Azadiya Welatî şopnena. Demo ke qertekê Azadiya Welatî, Verroj vejîyaynî, Verroj de bi kirmanckî nuşteyê min zî vejîyayî. Azadiya Welat mîyanê şert û mercê bêîmkanî de serra 1994 ame awankerdiş. Çi heyf ke no rojname ra zaf wayîrnêame vejyayîş, no ser zî hetta yew demî qiseyê qefelnayîşî zî ame kerdiş. Kesê ke kurmancî û kirmanckî binusî çinîbî la bi hetkarîya Hereketê Azadî, Azadiya Welat linganê xo ser de mend. Demo ke 2006 de Azadiya Welat weşana xo ya rojane ra destpa kerd, weşangerîya xo kerd hîna bi qîymet û averşîyaye. Seba standardîzekerdişê zaraweya kurmancî û bîyayîşê ziwanê nuşteyî ser o rolê ci zaf muhîm o la demo ke merdim seba kirmanckî eynî rewşe biperso, ma nêeşkenî ona bivajî. Seba ke zaraweya kurmancî goreyê zaraweya kirmanckî hîna bi bandorker bî û aver vejîyaynî û zafbîyayîşê nufisê kurmancan ser o zî kirmanckî tepa mend. Belkî na babete de welatê ma de rewşa sîyasî û averşîyayeyan zî bandorker bî la çi zî bibo Azadiya Welat zaraweya kirmanckî muhîmî da û kêberê xo seba kirmanckî akerde verada. Kesî ke kirmanckî nusenî înan ra zî kêberê xo akerde verada.


Seferberîya kirmanckî şert a


Azadiya Welat bi nameyê ‘Her banêk, welatêk’ kampanyayêk da destpê kerdiş. Goreyê şima na kampanya çira muhîm a?

Ez Azadiya Welatî ra seba qiymetdayîşê kirmanckî spas kena. Ez zî bi xo zîndanê Tirkîye de menda, Azadiya Welat demo ke ameynî zîndanan seba ma zaf bi qiymet bî. Ma hetanê tîpê peynî yê Azadiya Welatî, hetta îlanê Azadiya Welatî zî wendî. Ma Azadiya Welatî ser o perwerdeyê ziwanî viraştînî. Ma bi Azadiya Welat ziwanê xo şinasnayî û weşîya ziwanê xo bi na rojnameyî musayî. Ma heme embazî ke warê weşangerî de xebat kenî de keda Azadiya Welatî esta. Na ser zî Azadiya Welat tena yew rojname nîya û wina zî nîno nirxnayîş, çimkî Azadiya Welat wendegehêk o. Vizêr senî rolê xo kay kerdo, eyro zî ganîya ke rolê xo kay bikero. Azadiya Welat ganî bêro zafkerdiş.


LÊL AMED/FERÎK DERE/AMED