Heştê Adara 1857ê de, şaristanê Amerîka, New York de, 40.000 karkerî (xebatkarê) çît û çîtaleyî (dokûma), semedo ke, heqê înan ê rojane vêşî bibo, seatê xebata înan kemî bibî, dest bi grewê karî kerdo. Na ser o, polîsanê New Yorkê; hêrişê nê xebatkaran kerdo. Na sira de adir dekewto yew fabrîqa. Semedo ke xebatkarê na fabrîqa nêremî, polîsan berê na fabrîqa înan ser o qefilnayî.
Na şewat de 129 cinî (cenî) ganî-ganî veşayî û heyatê xo vînî (vîndî) kerdo. 26-27 Tebaxe 1910 de, paytextê Danîmarka Kopenhag de, Kombîyayîşê Cinîyanê Enternasyonelê yê Dîyin de, bi pêşnîyazê Clara Zetkînî, semedê vîrardişê nê cenîyan; bi qerarê heme delegeyanê nê kombîyayişê, no roj; “Rojê Cinîyanê yê Cîhani” qebul kerdo. Dima semedo ke, hem dinya de û hem zî Amerîka de, no Roj, “Rojê Cinîyanê Cîhanî” ameyo pîrozkerdiş, Yewîya Dewletanê Cîhanî zî 16’ê Adara 1977î de, 8’ê Adare, se “Rojê Cinîyanê Cîhanî” qebul kerd. Cinîyanê kurdan no roj; raya ewilî, bi nameyê Şaxê Komela Heqê Merdimanê yê Amedî, Sînemaya Dîlan de pîroz kerd. Tarîxê merdimanê de, wextê neolotîkê de, cinî ser o zilm û tehda çin bîya. Hima zî goreyî bawerîya şarê ma qûtsîyetê mayan esto, vanî; “Cennet, binê linganê mayan de yo.” Reyna tewr verê cinîyan bexçe û hêgayî ramitî. Ay wext, nê hêgayan û bexçeyan ra sewzi û mehsul tedarikerdiş û weyekerdişê heywanan, yew huner hesibîyaynî. Semedo ke cinîyan gede ardo dinya, yew qûdsîyetê cinîyan bi.
Ay wext camêrdî, wextê xo seydarey reyde verneno. Ramitiş bexçeyan û hêgayan ra çîy fam nêkeno. Aya ra camêrd qedr û qîmetê cinî zano. No wext de, zilm û tehda çin bîya. Kîn, nefret û ceng çin bîyo, xora hewceyê pêrodayiş û cengê zî çin bîyo. No dewr de xirsê mal û milkê û îktîdarê zî çin bîyo. Mûqabîlê tebîetê wehşî de, yewîyey û birayey hewce kerda. Dewlet çin bîya, sînor çin bîyo, hîyrerşî çin bîyo.
Tifing, tanq û tope çin bîya. Yew wext yeno camêrd, wazeno ke, cinê ser o hukm biko, wayîrê mal û milk û îqtîdarê bibo. Ewta ra pey, camêrd hunerê xo yê seydarey û qûvetê xo yê fîzîkî ra hem cenî ser o hakim beno, hem zî wayîrê mal û milkî beno. No dewr ra pey tifaqa camêrdan û cinîyan herêmîyêna. Kulturê kîn nefretê, xirsê îktîdar û mal û milkê û qatlîamê merdiman dest pêkeno. Xora zîhnîyetê sîndor û dewlete, no dewrê hakimîyetê ra, yanî îqtîdarê camêrdan ra pey dest pêkeno, huzur û bereket nêmaneno. Adeta yew dewrê yamyamey û yê qetlîamî dest pêkeno. Çi heyf ke, ay roj ra hetan eyro, kulturê kîn û nefretê xirsê îqtîdar dewam keno.
8’ê Adare, rojê têkoşîna cenîyanê kedkaran o. Serrgêreya nê rojê cenîyan de, hetê (terafê) cenîyan ra, Tirkîya û dinya de; tewir bi tewir çalekîyî organîze benê. Bi taybetê (xususî) cenîyê kurdan nê rojê xo de beyraqa (ala) têkoşîna demokrasî û azadî û aşîtî, roj bi roj berz kenê. Bi meş û mîtînganê xo, bi reng û venge xo, bi saz û sazbendanê xo, dîlan û govendanî xo; adeta medanan û kuçan zeft kenî. Çend serran ra vîyar, cenîyê kurdan keye ra nêvejîyaynî teber. Eyro, cenîyê kurdan; partîyan, sendîqayan, dezgeyan û sazîyan de, dewan û şaristanan de, koyan û deştan û meydanan de; camêrdan, reyde, ca-ca zî vernîya camêrdan de yew têkoşîna merdimanî danê, adeta qederê xo û qederê komelî newe ra tayîn kenê.
Cinîyanê kurdan, çar hetê welatî de bi taybetî Rojawan û Başûr de bi vindertiş û têkoşîna xo ya bêhempa adeta newe ra yew tarîx nuşt. Cinêyanê kurdan, têkoşîna azadîy û demokrasi û merdimanî de zerrîya (qelbê) heme şaranê Cîhanî qezenc kerdo. Têkoşîna merdimanî û Vera hovîtîya DAIŞî de heme cîhan de yew rêzbîyayîş heq kerdo.
Tewr zaf rojhilato mîyanên de, “Cinî (cenî) zilm û tehda veynena. Iraq de û Sûrîye de, çeteyê DAIŞî; tewr zaf, êrişê cinîyan kenî. Camêrdan û xortan kişenî cinîyan û keynayan remnenê, tecawuzê înan kenê. Tayênî xo rê kenî carîye. Tayê cinîyan; Mûsil de Rakka de se kole vejenî mezat û bi peran roşenî. Rakka de, Mûsil de, keynekan, cinîyan gorey rindeya fîzîkî û emrê (serranê) înan yew fîyat pananê û goreyê nê fîyatî roşenê. Keynekî û cinîyê ke na rewşe qebul nêkenê, yan raştê tewir bi tewir îşkenceyan û yan zî qetl benê.”
Cîhan de, nêmeyê komelî, cenî yî. No nêmeyê komelî, eke zilm veyno û azad nêbo; kê nişnî behsê heq, edaletî bikî, kê nişnî behsê demokrasîy, aşîtî û zadîyî bikî. Hetan cinîyî azad nêbî, komel zî azad nêbeno. Mesela partîyê sîstemî, hinqedek, vitrên de ca danê çend cinîyan. Wextê vêjnayîşî de, cinîyan ra rayan wazenê û cenîyan ra hewayo ko aktîf xebata vêjnayîşî wazenê la vêjnayîşî dima, cinîyan keyan de, heps (hefs) kenê. Yanî serdestî; cinîyan sîyasî îrade ra dûrî vîyardanê, mewkîyan û meqaman ra mehrûm kenê.
Rayna ma veynenê ke, cinîyê rojhilatê mîyanênî, bi taybetî cinîyê kurdan, keye ra vejîyayî, wariştê lingan ser û qarşîyê nemrûtanê hemdeman, qarşîyê kelanê zilmî, yew têkoşîna bêhempa danî, hinê nê dîktotoran ra hesab persenî. Cinî hinê zana ke şeref namûs û heq edalet û azadî yewbînan ra beste yî. Wexto ke, heq edalet çin bo, edalet û azadî çin bo, namûs zî dekeweno binê payan. Rayna cinîyan fam kerda ke, îqtîdarê camêrdan de; heq, edalet û azadî çin a.
Goreyê îstatîstîkanê Yewîyeya Netewanê Cîhanî; cinî se di şeyşt kede danî, la qezencê înan se di des o. Mal û mulk ê Dinya ra, tena se ra yew ê cinîyan o. Dinya de her hîrê cinîyan ra yew cinî, raştê îşkenceyan yena. Cîhan de panc cinîyan ra yew cinî; raştê tecawuzî yena. Dinya de 1.5 mîlyar merdimî xizan î. Se ra hewtayî înan cinî yî. Goreyê îstatîstîkan, bi texmênî 113-200 mîlyon cenî vînî bîyî, cayê înan bellî nîyo. DAIŞî zî bi hezaran cinîyê êzîdîyan, remnayî. Aqîbeta înan bellî nîya. Boko Haramî zî bi seyan cinî remnayî. Serre de, texmînî 700 hinzar ra hetan 4 çar mîlyonî cinî, qûrbanê fihoşê benî. Tena herbê Rûanda de, texmênî 500.000 cinî, rastê tecawuzê ameyî.
Eyro zî dinya de, beyntarê cinîyan û camêrdan de yew ferqo barîz esto. Ma na zanî ke, komelê mîyan de, qanûnî nênuştey estî. Cenîyan rê cînayetî toreyan, kutiş, heme bêj şîdet normal veynîyêno. Seyyewbînanîya cenîyan û camêrdan kaxidê ser o manena. Tirkîya de û dinya de, îqtîdar û sîyaset de cinî ya çin î, yan zî zaf zeyîf yew pozîsyon de yî. Wexto ke ma rewşa Tirkîya ra hewnênî, parlementoya Tirkîya de, cinî zaf kemî yî. Sîyaset de, damgaya camêrdan esta. Mudirê mekteban, dayreyanî hukmatê, mudirî dayreyanî pêroyî, serekî sendîqayan, komelan, sazîyan û partîyanî sîyasîyan, se de neway ra vêşîr camêrd î. Ma dinya ra hewnînî, hakimîyet reyna camêrdan dest o, mal û mulk destdê camêrdan do. Dinya de hem beyntarê camêrdan û cinîyan, hem zî beyntarê zengînan û xizanan de, inahewa yew bêedeletey bibo; îstîqrar, aştî û demokrasî tikê zor înşa beno. Esasê ey, no kulturê şîdetê, na bêedeletey ra miqat beno.
Ma têkoşîna cinîyanê kurdan û heme cinîyanê cîhanî rê, bi rêzî beşna xo tewinenî. Û “8’ê Adare Rojê Cinîyanê Kedkaranê ê Cîhanê” heme cinîyanê kurdan û heme cinîyanê kedkaranê yê Cîhanî pîroz kenî.