Bertsolari, Bask halkının yüzyıllardır dilini ve kültürünü nesilden nesile aktarılmasını sağladığı doğaçlama şarkı sözleme kültürü. Yani bir çeşit Kürtlerdeki dengbêjliğin Basklı hali. Her şeyin yasak olduğu, sansürlendiği Franco İspanyası’nda bu yasak ve kontrolleri delerek Bask halkının duygularına, özgürlük istemlerine tercüman olmuş. Günümüzde ise, Bertsolari (Dengbêjlik) kültürünün moderleştirilmesiyle genç Basklıların gözdesi haline geldi.

Önceleri daha çok köy ve kasabalarda yaşatılan Bertsolari kültürü Franko rejiminden sonra 80’lerin başında kurulan akademilerle beraber şehire taşındı. Bask halkının kısmi de olsa bazı ortak haklar elde etmesiyle Bask dilinin öğretildiği okullarda Bertsolari ile ilgili dersler de verilmeye başlandı. Okul ve akademilerde öğretilmesiyle özellikle şehirli gençlerinin ilgi odağı haline gelen Bertsolari kültürü bugün Bask kültürünün en zengin ögesi olarak ele alınıyor. Halen İspanya ve Fransa işgali altında olan Bask Ülkesi’nin gençleri bu zengin kültür sayesinde hem ulusal aidiyetlerini güçlendiriyorlar, hem de İspanyolca ve Fransızca gibi bütün dünyada baskın olan diller karşısında dillerini koruyabiliyorlar. 


Bask dengbêjliğinin yaratıcısı kadınlar

Kürt dengbêjlik kültürüne benzer biçimde bugün bilinen hali 19. yüzyılın başlarında oluştuğu söylenen Bertsolari‘nin köken olarak tarih öncesi hayvancılığın başladığı döneme denk geldiği tahmin ediliyor. 15’ inci yüzyıla kadar “profazadoreak” (köy köy gezip savaş şarkıları söyleyen kadın ozanlar), epik ozanlar (savaş şarkıları ve ağıtları söyleyenler) ve yas tutan kadınlar bu sözlü geleneğin en üst temsilcileri olarak biliniyorlar. Buna kanıt olarak  9’uncu yüzyılda Basklı kadın kölelerden bahseden Arap tarihçi Al-Makari’nin şu sözleri gösteriliyor; “Onlar (Basklı kadın köleler) zarafetleri, mükemmel sesleri, kültür ve eğitimleri ile kolayca fark edilebiliyorlardı.” Esteban Garibay (1533-1599) 14. yüzyılı, daha önceki iki yüzyıldaki sözlü kültürü anlatan “doğaçlamacı kadınlar” yüzyılı olarak betimliyor. 1952 yılında Antik Bizkaia konseyi çıkardığı yasalarla kadınlara  matem günlerinde yas elbisesi giymeyi, ağıt yakmayı, başı açık şekilde cenazeye gitmeyi, saçını yolmayı ve yüzünü çizmeyi yasakladı. Aynı yıl başka bir yasada kadınlar ile ilgili şu ifadelere yer verildi; “…kadınlarla ilgili olarak, utanmazlar, ahlaksızlığa sebep oluyor, iftira şarkıları söylüyorlar” Bu yasalardan yüzyıl sonra 1945’te şehir konseyi tarafından  kadınların kilisede sessiz olmasını salık veren yasa ile Bertsolari kültürünün yaratıcısı olan kadınlar susturuldular.

18.yüzyıla gelindiğinde artık erkeklerin bayrak taşıyıcılığı yaptığı Bertsolari kültürü Bask kültürünün en önemli yapı taşı haline geldi. Yarışmaların düzenlendiği, kahvelerin ve eğlencelerin en başat etkinliği haline gelen Bertsolari atışmaları, Bask köylüsünün dertlerini, kederini dile getirmesinin yegane yolu haline geldi. 19’uncu yüzyılın başlarında yapılan dengbêjlik yarışmalarında bugünkü Bertsolari’nin yapısını meydana getirdi. 1960’larda Franco rejimine karşı mücadele etmenin en etkili araçlarından olan Bertsolari, Franco rejiminin yıkılması ile beraber akademileşerek şehirdeki genç nüfusun da ilgi odağı haline geldi.


Franko’ya karşı Bertsolari

Akademisi çalışanı ve aynı zamanda Bertsolaris olan Benat Gaztelumendi, Bertsolari’nin bir çeşit doğaçlama yolu ile belli bir melodi ve kafiye düzeni içinde şarkı söylemek olduğunu dile getiriyor. Gaztelumendi, Bertsolari’nin İspanya iç savaşından Bask yurtseverleri tarafından en önemli mücadele aracı olarak kullanılmasını şöyle açıklıyor: “Birincisi Bertsolari ile politik içerikleri mesajları anlatmak çok daha kolaydı ve halk tarafından daha kolay anlaşılıyordu, ikincisi Franko faşizminin getirdiği sansürü aşmanın en kolay yolu anında doğaçlama yoluyla söylenen politik şarkılardı, çünkü bunu kontrol edemiyorlardı. Bu aynı zamanda insanların Bertsolari’ye daha çok politik içerik kattığı döneme de denk geliyor. Bertsolari o zaman hala daha çok merkezin dışındaki köy ve kasabalarda yapılıyordu.” 


Bertsolari’nin akademileşmesi

Banet Gaztelumendi, Bertsolarinin modernizasyonunu ise şöyle açıklıyor: “Franko rejiminin sonlanmasından sonra 80’lerin başında okullarda ve akademilerde Bertsolari’nin öğretilmesiyle başladı. Bertsolari akademilerinin normal okullardan farklı olduğunu söyleyen Gaztelumendi, bu farkı şöyle dile getiriyor: “Burada normal okullar ile Bertsolari akademilerini birbirinden ayırmamız lazım. Bertsolari akademileri, Bertsolari sanatçısı olmak isteyen insanların bir araya geldiği, beraber öğrendiği, birbiriyle zaman geçirdiği yerlerdir. Bertsolari akademilerinde olanlar aynı zamanda Bertsolari ile ilgili araştırmalar yapan, konserler, etkinlikler düzenleyen insanlardan oluşuyor. Bu anlamıyla bunları formel üniversitelerden ayırmak lazım. Çünkü bu akademiler toplumsallık kaygısı taşıyorlar.” Akademileşme ile beraber Bertsolari’nin şehirlere de yayıldığını dile belirten Bertsolaris Gaztelumendi, bu yayılma ile beraber Bertsolari’nin daha önceki içeriğinin de değişmeye başladığını, yeni şehir hayatını içeren konular eklendiğini ifade etti. Daha önce çevrede yaşayan Bertsolarilerin, oradaki realitelerle ilgili şarkılar söylediğini belirten Gaztelumendi, Bertsolari’nin şehire gelmesiyle beraber şehir hayatının farklılığından dolayı  şarkıların içeriğinin de değiştiğini ifade etti.


Bask kültürünün temel taşı 

Bertsolari Bask halkına ait bir azınlık kültürü olduğunu dile getiren Banet Geztelumendi, Barsolari’nin Bask halkı için önemini şöyle açıklıyor: “Bertsolari Bask kültürünün,  halkının merkezinde yer alıyor. Bütün Bask halkının aidiyet hissettiği okulda, evde akademilerde, sokaktaki konuşmaların konusu olan bir alandır. Bask ülkesindeki okullarda 30 binden fazla kişi Bertsolari öğreniyor.”

Bersolari’nin Kürtlerin dengbêjlik kültürü ile bir çok ortak noktası olduğunu belirten Gaztelumendu ayrıca Amerika, Brezilya, Arjantin ve daha bir çok yerel kültürde bir çeşit doğaçlama şarkı söyleme kültürü olduğunu belirtti.  

Bask ükesinden her dört yılda bir ülke çapında Bertsolari yarışmaları yapılıyor. Finali 30 bin kişinin önünde Bilbao şehrinde yapılan yarışma Bask halkı tarafından büyük ilgi ile takip ediliyor.


FEHMİ KATAR/HASSPARREN/BASK