Ekonomîst û Parlamenterê HDP yê Amed’î Ziya Pîr ke derheqê krîza ekonomîk de Ajansa Dîhaberî rê qisey kerd vist vîrî ke seba ke krîz hal bibo ganî AKP şiro.
Pîr’î zey sebebê sifteyîn yê krîza ekonomî ya Tirkîye, siyaseta zerreyî û ya teberî yê hikûmet damûsna. Pîrî vist vîrî ke bi krîzê Rusya-Ukrayna îşaretê krizî amey dayen. Parlamenterê HDP da zonayen ke rîwalê polîtîkayanê Tirkiye yê vera Rojawa, problemê bi welatanê zey Sûriye, Irak, Îran, Misir, Libya îxracat zî vindîya û aşkere kerd ke pêrokîn dinya de Tirkîye polîtîkayê şerî û şaşî day ramiten. Ziya Pîr’î dîyar kerd ke bazaro ke Tirkîye îxracat bikero nêmendo.
Ma mîyanê krîzî de yê
Pîr’î zey sebebê diyîn zî îşaretê karê zerrîyî yê AKP kerd û vist vîrî ke 2002 ra nahet ke AKP amê ser hukmî pêrokîn karmendan û şarî deyndar kerd û wina va: “Serva ke şar nê deynan bido mecbûr veraday ke pêrokîn weçîntayişan de reyanê xo bidê AKP. AKP va ‘eke ma îxtidar de bimanê, ma dhe îstiqrara ekonomî bîyarê’. Şarî zî nayî rê emel kerd û deynê xo kerdî vêşêr. Tirkîye de deynê sektora taybet 211 milyar dolar o, deynê brut 311 milyar o. Amey merhaleyeke winasî ke nêşkenê deynê xo bi dolar bidê. Însanî karî ra yenê vetiş. Xo ra ma nika mîyanê krîzî de yê.”
30 milyar dolar deyndarîme
Ser persa ‘merhaleyê krîzê ekonomîk’ de zî Pîr’î vist vîrî ke Tirkîye de asta bêkarî se ra 20 vêşêr o wîna dewam kerd: “Îstîhdam çîn o û cayê karî yê newî nînê akerdiş. Deyn her roj beno berz. Verîya di mengan dolar 2.8 TL bî û nika 3.50'î ravêrna. Bi dolarî o wext 600 milyar TL bi, nika 750 milyar TL yo. 150 milyar TL yanî 30 milyar dolar deyndar o. Vînayişê 30 milyarî karekê zehmet o. Deynê sektora taybet het de 250 milyar dolar zî deynê pêroyî esto.”
Erdogan qisey keno Tirkîye bena deyndar
Pîrî vist vîrî ke rîwalo ke Erdogan her roj qisey keno deynî benê vêşêr û ard zon ke qiseyanê Erdoganî Tirkîye kirêşna halê letebîyayişî û Tirkîye be îstîqrar bîya. Ziya Pîr’î aşkere kerd ke rîwalê no krîzî sermayegozarî emelê xo bi Tirkiyeyê nêkenê û xo ancenê.
Malîyetê şerî giran o
Ekonomîst Ziya Pîr’î herzewbîn hayr ant krîzê ekonomî de rolê polîtîkayanê herbî yê hikûmetê AKP ser zî û aşkere kerd ke polîtîkayê şer ke AKP Kurdistan de dana ramiten, hêrişê vera sîyaseta HDP û DBP zî ekonomî ser de tesîreke gird kena. Pîr’î vist vîrî ke nezdîye 5 hezar sîyasetmedar, rayveber û hemserokê înan ameyê tepiştiş û va, no sebebêk bêîstîqrarbiyayîn o. Pîr’î hayr ant binlinkerdişanê bînan ser zî û enê detayan da: “Nayî ra pîya rojnamegerî yenê girotiş, rojname, TV û komelî yenê girotiş. Kurdistan de serrekê nîm o ke şer yeno ramitiş. Sermayeyê bi des hezaran leşker polîs, qoricîyan û çekan esto. Her roj teyareyê lejî werzenê. Bombeyê ke erzenê hêsan nîye. Polîtîkayê şer ke Kurdistan de yenê ramiten tenya malîyetê ci yê madî nê, yê civakî zî esto.’ Ziya Pîr’î aşkere kerd ke bi polîtîkayanê nikayî yê hikûmetî ra krîzê nêşkeno bîro ravêrnayiş, krîz her roj xorîn beno.
Wa pereyanê xo bîyarê
Pîr’î vatenanê Erdoganî yê ‘dolarê xo açarnê TL’ rê nêrazîbîyayiş damûsna û aşkere kerd ke ti qîmetê vatenanê Erdoganî çîn o. Zîya Pîrî vist vîrî ke bin balişna (başna) de dolar û altûnê şarî çîn ê û va, 2002 ra na het şarî deyndar kerdî. Pîrî waşt ke kesê ke pereyê ci banqeyanê Îsveç û Oxfordî de estê wa pereyan bîyarê û va, fikir û pêşnîyazê hina werdî çarekerdişî nêanê.
Derheqê çarekerdişê krîza ekonomî yê Tirkîyeyê de zî Ziya Pîr’î vînayişê xo wina ard ziwan: “Ganî sifte têkilîyê bi Yewîya Awrûpa bîrê raştkerdiş. Ganî OHAL ca de wedarîyo. Bi pêrokîn embiryanan têkilî bîrê raştkerdiş. Ganî Rojawa de şerê vera Kurdan biqedîyo, Sûriye, Iraq û Îran de statuyê Kurdan bîro qebûlkerdiş. Ganî sîstema serokînî ra fek veradîyo. ganî ekonomî hetê Erdoganî nê, hetê ekonomîstan bîro îdarekerdiş. La çarekerdişê esasî na ya ke ganî AKP sîyaset ra xo bianco. Ez emel nêkena ke bi AKP meseleyî bîrê çarekerdiş.”
Parlamenterê HDP aşkere kerd ke heta ke AKP bibo krîzê ekonomîk zî do dewam bikero. Pîr’î îqaz kerd ke no krîz do bi ekonomî ra bi sînor nêmano herzewbîn do Tirkîye bikirêşo krîzê pêroyî mîyan.
AZÎZ ORÛÇ / DÎREN YURTSEVER / DÎHABER / AMED