Merdim wexto ke yeno dinya, cuyê xo de, ziwanê maya xo; bi tebîî (xwezayî), keyê xo ra û derê dorê xo ra bonder beno. Merdim semedo ke komelê mîyan de biciwîyo û heme îhtîyaceya (lazimeya) xo temên biko (bikero), ziwanê xo şuxulneno. Her komel; semedo ke xo mîyan de, heme hewa ra pêbiko, yewbînan ra fam biko, kar û gureyê xo biko, dayîş-girewtiş biko, hunerî xo îcra biko, perwerdeyî veyno û xo îdare biko, ziwane maya xo şuxulneno.

Merdim çîyo ke, fikrêno, hîs keno, çîyo ke fam keno, bi çekuyan (kelîmeyan) û îşaretan îfade keno. Yanî bi ziwanê xo, sewbîna merdiman reyde têkilî virazeno. Merdim bi ziwanê xo fikrêno (fikrîyeno), bi ziwanê xo fam keno û dano famkerdiş. Ziwan, cuyê merdimî de, yew cayo zaf muhîmî de ca gêno. Merdim bi ziwan, heqîqeta cuyê xo û ê cîhanî bonder beno. Na ra ziwanê may, yew heqo ewrensel o. Ziwan qedexekerdiş, vernîya ziwanî de vindertiş, xeyrî însanî yew têgeyr o. Ziwan; hewayê çîyanê ganîyan o, wexto ke bêro şuxulnayîş, aver şono. Wexto ke nêro şuxulnayîş helîno û vînî beno. Komelbîyayîş de, qezenckerdişê nasnameyî de, bonderbîyayîşê qeydeyanê ciwîyayîşê komelî de, averberdiş û hezmkerdişê erjeyanê kulturî de, rolê ziwanî înkar nêbeno.


Ziwanê may, yew kulturê merdimanî yo

 Bonderbîyayîşê ziwanê may, may ra bîyayîş de dest pêkeno. Gede/geda, bi ziwanê may; çende perwerdeyî veyno, endi şîyno/şîyna xo îfade biko (bikero). Wayîrê nasnameyê bîyayîş, averberdişê kultur û zîhnîyetî; bi perwerdeyîya ziwanê may beno. Ameyoxê gedan, hetta ameyoxê şaran ziwanê may tayîn keno. Ziwano bê perwerde helîyeno Eke bi ziwanê may, heme waran de; qalî nêbo, nêwanîyo, nênusîyo, pey perwerdeyî nêveynîyo, pey neşriyat nêbo, ziwan helîno û vînî beno. Goreyê cîgeyrayoxan, eke ziwanê gedeyan (domanan) qedexe bibo; ziwanê xerîban bidîyo qebulkerdiş, gedeyê ziwanê xo, xo vêrî kenê û ziwanê serdestan bonder benê û nasnameyê serdestan înan rê cazîb yeno. Ziwan cuyayiş o Ziwanê may, yew kulturê merdimanî yo. Heqê heme şexsan û komelan û şaran esto ke, heme warê cuyî de, ziwanê maya xo reyde qalî (qisey ) bikê, ziwanê xo ra hes bikê, ziwanê xo bipawê, bi ziwanê maya xo biwanê, binusê û pey perwerdeyî veynê. Heqê heme şaran esto ke, ziwanê xo; se mîraso ke bawûkalan û dapîran ra mendo, bipawî, wayîr vejîy, bişuxulnê û aver berê.

 Xo ra pey zî se mîras, gedan û tornanê xo rê bivîyardî. Edebîyat û ziwan Tayê çekuyê estê ke, sewbîna ziwanan de qet (tu) çin ê. Tayê hîsîyatê estê ke, bi sewbîba ziwanan mumkun nîyo ke tam îfade bibî. Tayê çekuyê (kelîmeyê) û îdyomê nêaçarnîyênê sewbîna ziwanan. Estanikî, destanî, fiqreyî, îdyomî, hîkayeyî; bi nê ziwanê û pey çekuyanê (kelîmeyanê) orjînalan, Hina weş yenê vatiş. Hina bi tehm û manayin îfade benê. Çunku (çunke) bi nê ziwanî, ameyê fikrîyayîş û bi çekuyanê orjînalan ameyî vatiş. UNESCO û ziwan Yewna het ra zî ziwan; xo de yew kulturê şarî zî limneno (nimneno). Aye ra UNESCO zî ziwanê şaran, se yew mîrasê yê kulturê merdimanî qebul kerdo. Xora UNESCO; semedo ke, no mîrasê merdimanî vînî nêbo, awan bîya. UNESCO, semedo ke heme ziwanê biciwîyî û aver şêrî, yew xebatêka pîroz kena. Dinya de, zaf dewletan de, bi ziwanê may perwerdeyî veynîna.


Qanûnê zaf kulturey û zaf ziwaney 

 Dinya de, zaf dewletî, ziwananê sewbîna şaran û kemnetewan pawenê, semedo ke nê ziwanê aver şêrî, budçe aqltnenê. Bi na budçe, nê ziwanan ser o, yew xebate kenê. Ewropa de zaf ziwanî esto Dewletê Awropa zî, ziwanê netewan û kemnetewan se dewlemendey (zengîney) veynenê. Ziwanan qedexe nêkenê, tersê ey semedo ke, kemnetewî; ziwan û kulturê xo bipawî, qanûnê xo goreyî zaf kulturey û zaf ziwaney awan kerdê. Awropa de, zaf ziwaney esas gênê û goreyê perwerdeyîya zaf ziwaney mufradatan awan kenê û goreyê nê mufredatan perwerdeyî danê. Tirkîya de 20 mîlyon kurd Tirkîya de nizdîyê vîst mîlyon kurdî estê. Dewleta Tirkîya, hetan eyro kurdî û ziwanê kurdan înkar kerdo. Tirkîya de, tena bi tirkî perwerdeyî veynêna.


Zî ziwanê kurdan ra tersena

 No semed ra, kurd û ziwanê kurdan tepa (tepîya) mendo. Ma zanê ke, eke ziwanê şarî, azad nêbo, şar zî azad nêbeno. Ancax bi ziwanêko azad; kultur û fîkrîyatê şarî aver şono. Heme wext vanê ke, “Na coğrafya; heme kulturan û medenîyetan rê bîya ware, heme medenîyetê xo de hewînayî. La Dewleta Tirkîya, hima zî kurdan ra û ziwanê kurdan ra tersena. No çi tewir yew feraset o ke, no dewr de, wayîrê nê ferasetî, sewebîna ziwanan û nasnameyan ra endi tersenê? Tirkîya de, eke kurdkî qebul bibo û heme waran bêro şuxulnayîş, xora meseleya kurdan zî asan çaraser bena. Çunku (çunke) wexto ke ziwanê may qebul bibo, nasname zî qebul beno, xora wexto ke nasname qebul bibo statuye kurdan zî qebul beno. Yanî mesele şona yena dormareyê ziwanî de geyrena. Ziwan û psîkolojî Eke merdim bi ziwanê maya xo reyde perwerdeyî veyno, hina asan ser keweno. Eke merdim, bi ziwan maya xo perwerdeyî nêveyno. Hetê pedagojî û psîkolojî ra meseley vejînê. Merdim hetê ziwan û kulturê xo ra adeta darbijin beno. Helbet bi ziwanê may perwerdeyî; yew heqo ewrensel o. Helbet bi zawanê may perwerdeyî; yew çîyêdo zaf normal û însanî yo. Bi ziwanê may perwerdeyî; yew heqo bingeyîn o. No heq ra fek verradayîş mumkun nîyo. Na saete ra pey, qedexekerdişî ziwanê may mumkun nîyo. Tayê berpirsîyarê Dewleta Tirkîya vanê ke; “Kurdkî de zaf lehçeyê estê, no ziwan perwerdeyî rê qîm nêkeno. Tirkîya de bi yewna ziwanî perwerdeyî nêbena. Eke bi kurdkî; perwerdeyî bibo, Tirkîya bar (par) bena.

 ” Verê wa wayîrê nê vatişan, ganî cewabê nê persî bidî. Gelo ziwan û kulturê kurdan kamî tepa (tepîya) vîyardayo? Na heme kes zano ke, eke bi kurdkî perewerdeyî nêbo, pay ra mendişê ey (jey) tikê zor o. Raşta ey (jey) binê nê vatişan de, faşizan yew zîhnîyet esto. Ewta de temamen, yew qomleksê ê nîjadperestêy esto. Ewta de yew dirîyey esta. Ewta de, bi temam çimravistişê yew ziwanî, bêstatuvîyardişê nasnameyî esto. Xora no vatiş zî hewa ra maneno. Çunku Başûr de û Rojawan de, heme dibistanan û zanîngehande bi kurdkî perwerdeyî bena. Ez wexto ke kursê kurdkî mudur bîya. Ardimkara Wezîrê Perwerdeyîya ê Swêdî (Îsweçî) amey Kursê Kurdkî û ma ziyaret kerdî. Min û mamosteyanê Kursê Kurdkî, ma na Ardimkara Wezîrê Perwerdeyîya Swêdî reyde, ziwanî ser o yew sohbet kerd.

 Na Ardimkara Wezîrê Perwerwerdeyî vat ke; “Ma vera nasnameyê merdiman rêzdar î. Welatê ma de, beyntarê nasnameyan de, yew cîyakerey çin a. Ma wexto ke yew mamoste bigêrî gure (kar), krîterê ma ay yewin; ganî no mamoste nîjadperest nêbo û mîyanê merdiman de cîyakerey nêko. Dima ma zanayîş, perrformans û krîteranê binan ser o vindenê. ” Dima zî vat ke “Pîl-şinik (şenik), zaf-tay ferq nêkeno, ma qîymet danê heme ziwanan û nasnameyan. Mesela goreyê qanûnanê ma, wexto ke yew cenî û camêrdo Swêdij, se yewna welat ra yew gedeyî/geda se lajê xo, yan se keyna xo qebul bikî (bikrî), no laj yan keyna, wexto ke bibî 4-5 serre/serra, ma verê ziwanê maya înan bonder kenê. Dima ma ziwanê Swêdkî danê bonderkerdiş…



MAMOSTE SILÊMAN