Di axê Kurdistane de taybetê serrê 90’an de cînayetê faîlê meçhûl agêra yew wehşetê. Nê qirkerdişan de rêgezeke zî yew vîndîyan yanî cînayetê faîlê meçhûl bi. Di dîroka Osmanli ra nika her tim ser kamîya û zonê kurdan helênayişî ra polîtîkayan ame şuxulnayiş. Nê polîtîkayan ra tewr giranî bi îlanbîyîşê komare destpê kerd.
Dewlet verê tevgera kurd birnayişê rê polîtîkayê leyminî şuxulna û ser nê polîtîkayan zî tade û zilm şuxulna. Verba nê polîtîkayê zilmî zî di serra 1925’ê de Amed, Meletî, Dêrsim, Xarpêt, Çewlîg û Mûşe de yew serehewanayişê kurd destpê kerd. Nameyê no serehewanayişî zî Şêx Seîd bi û dewleta tirk no serehewanayişê baxane kerd û di ser kurdan destpê qirkerdişî kerd. Di normalê de no serehewanayiş, serehewanayişekê kurd bi la dewleta tirk, qirkerdişê xo meşrû mojnayişê rê no serehewanayişê zey yew tevgera îrtîca mojna.
Destpêkerdişê serehawanayişê qanûnê Planê Islahatî yê Şarkî bi nimita ame hadrekerdiş û no qanûnê ra zî serekkomar Mustafa Kemal îmze eşt. No qanûnê Heyeta Wezaretî zî îmze kerd. Dewleta tirk waştê êdî tevgera kurd mîlê xo raşt nêkero, no ser zî waştê bi no qanûnê ser kurdan heme polîtîkayê helênayiş, tade û zilmî bişuxulno. Di no demê de Şêx Seîd û embazê ey ame dardekerdiş û hetanê nika zî cenazeyê înan hema zî malbatê înan ra nêameya teslîmkerdiş. Dewleta tirk qet hetanê nika no qanûnê ra fek veranêda û no qanûnê dewlet sewbî bi nameyan hetanê nika şuxulna.
Dewleta tirk her tim raşteyî Kurdistan û kurdan red kerd û verba nê polîtîkayê dewlete zî şarê kurd peynîya serehewanayişê Şêx Seîd, di Dêrsim, Zîlan û Agire de destpê serehewanayişê kerdî la belê dewleta tirk nê serehewanayişan zî bi polîtîkayê xo wehşetî vindarna û hewna ser şarê kurd qirkerdiş şuxulna.
Di serrê 80’an de zî dewleta tirk hewna rojê xo gonî ra agêra û bi hezaran kurd î, zey zîndana Amede tezgahê îşkenceyî ra vîyarna û verba nê polîtîkayê dewlete zî şarê kurd destpê girewtişê çek kerd la belê di Kurdistane de taybetê serrê 90’an de dewleta tirk bi destê polîs, lejker û zey rayvistişê paramîlîter JÎTEMe ser kurdan qirkerdişan şuxulna. Di serrê 80 û 90’an de dewleta tirk destpê polîtîkayê helênayiş, îmha, sirgûn û îmhayê yê şuxulna. Di no demê de 4 hezar dewe amey vilakerdiş û bi mîlyonan zî bi zorî amey koçkerdiş. 
Hetanê serra 1986’ê di taybetê şaristanê Kurdistane de dewlet her tim ser kurdan polîtîkayê tade û zilmê şuxulna û peynîya serra 1986’ê nê polîtîkayan xo agêray OHALê. OHAL her serr bi Meclîsê 4 aşm ame dergkerdiş û OHAL hetanê serra 2002’ê domya.
Verba heme nê polîtîkayê leyminî kurdan qet kamîya xo û zonê xo ra fek veranêda. Xoverodayişê kurd di 27 Teşrîne 1978’ê de vejîya tîtikê, bi xoverodayişê PKK, hêzê şarê kurd hîna hêzdar bi û şarê kurd bi hêzê xo yê PKK serrê 90’an de têkoşîna xo vejya tîtikê tewr ser. Verba no xoverodayişê dewleta tirk hewna destpê qirkerdişan kerd.
Dewlet serrê 90’an waşt ke kamîya kurdan mîyanê ra wedarno û mojnayişê nê polîtîkayan her roj kiştişê yew kurd bi. Dewlet polîtîkayê xo peynî kerdişê kurdan, ser kiştişê kurdan înşa kerdbi û no  zî bi aşkera şuxulnaynê.

CÎNAYETÊ FAÎLÊ MEÇHÛL
Sifteyin xeberê cînayetê faîlê meçhûl Şirnex û dorûverê Şirnex ra ame. Ser Fermandarîya Amed a JÎTEMe Cem Ersever ame tayînkerdiş. Ersever îtîrafkaran yew artêş rona û bi îtîrafkaran zî bi fermandarîya Erserî destpê kiştiş, ramnayiş û girewtişê rûşwetî kerdî.
Di mîyanê îtîrafkaran de (Recef Tîrîl, Adîl Tîmurtaş, Hayrettîn Toka, Alî Ozansoy, Adem Yakin, Kemal Emluk, Hasan Adak, Fetîh Çetîn, Hatîce Elmas, Sanîye Emluk, Sanîye Beyaz, Hanim Beyaz û Selahattîn Gorgulu) estbî. Kiştişê Vedat Aydinî mîlatê faîlê meçhûlan bi, endamê JÎTEMe di binê binçimê de bi hezaran merdim remnay ya înfaz kerdî ya zî verba pereyê veraday.
Di Şirnexe de zî endamê JÎTEMe bi hezaran kurd î di bîrê asîtan de day veşnayiş. Taybetê serrê 90’an de PKK zaf hêzdar bibi û verba no hêzbîyîşê PKK zî, JÎTEM destpê xebatê kontgerîla kerd.
Nê kontrayan heme dewan veşnay û şarê bi zorî day koçkerdişî. Nê kontrayan sifteyin heremê de serekê HEPe Vedat Aydinî qirkerdî. Peynî nê kontrayan no ray temsîlkarê Çapemenîyê Azad Musa Enter, wekîl Mehmet Sîncar, karsazan Savaş Buldan, Behçet Canturk, rojnameger Yahya Orhan, Cengîz Altun û bi hezaran kurd qetil kerdî. 
Dewlet waştê bi polîtîkayê xo leyminî heme nê cînayetê milê PKKe biverado. Hetanê na roje zî akibetê nê 20 hezar kesî nîno zanayiş. Her kes zî zanano ke dewlet fermandarake di Kurdistane de tayîn kerdo, heme engiştireyê nê fermandaran nê cînayetan de est o.
Di dozan de nê raştî zî yena vînayiş. Di qirkerdişê Licê, Şirnex û cînayetê Musa Anter de engiştireyê fermandaran Cemal Temîzoz, Eşref Hatîpoglu, Yavuz Erturk yena zanayiş la dewlet qetilkaran xo pawiyena. Serra 1993’ê de lejkeran dewa Agilliya Bismila Amede ra hêriş kerdî û dema hêrişkerdişî zî Abdurrahman Kurt girewtê binçimê û peynî zî Abdurrahman Kurtî lejkeran qetilkerdî.
Çika zî malbata Kurd waşt zî cayê Abdurrahman Kurt bander zî bibê nêşkîyay cayê Abdurrahman Kurt bander bibê. Dewlet her tim girewtişê binçimê Abdurrahman Kurt înkar kerd.
Malbatê Kurt seba Abdurrahman Kurt di DHMEyê ra doz akerd û doze zî qezenc kerd. DHMEyê Tirkîya mehkûm kerd. Hewna lejkera di Cizrîya Şirnexe de endamê JÎTEMe welatij nameyê ey Mehmet Tadik girewtê binçimê û na roj ra hetanê na roj veng Tadik ra nêvejîya. Serra 1995’ê di Dêrsime de peynîya pêkewtişê gerîla Yaşar destê lejkeran bi birîndar kewt la belê lejkerê Yaşarî di helîkopterî ra eştî war. Dayika Rahîme Înce na roj ra na roj, bi Dayikê Şemîyê lajê xo gêrena.
Welatıj Bahrî Kaganaslan di dewa Barogluya Amede de seba qezenckerdişê cuyayişê xo karê ziret û hewyanî kerdî û Kaganaslan teklîfa dewlete ya cerdewantîyî zî qebul nêkerdbi la belê saetê binê şewe endamê JÎTEMê ey banê ra girewtî û peynî no wextî, hema zî Kaganaslan ra xeber çin o.
Malbatê Kaganaslanî ser agahîgirewtişî serpiro qeraqole kerd la belê di no demê fermandarê qeraqolê Nîhat Gul malbatê ra vat; ‘şima PKK reyde pê nêkerdî no ser şima mara yenî.’ Di no demê qeraqolê de îtîrafkarê PKK bi nameyê kodê Cemal malbate ra vat; ‘Bahrî sûcekê zaf gird şuxulnayo û no ser nêşkîyaynê bêro efûkerdiş.’ Peynîya nê vatişan malbat serpiro Walîtîyê OHAL kerd la belê hetanê nika Kaganaslan ra veng nêamegirewtiş.
Çalakîyê Dayikê Şemîyê 500 hewteyî di peynî xo de verada û di Kurdistane de çalakîya merdimê vîndîyan zî 300 hewteyî di peynî xo de verada. Di nê çalakîyan de hembar yew rista estbi ‘vîndîyan bêro vînayiş û qetilkaran zî bêrê daraznayiş’ di Kurdistane de nêzdî 20 hezar cînayetê faîlê meçhûlê ame kerdiş û nê dozan ra bi hezaranî bi îdiaya demvîyarteyî amey qefelnayiş.

QETILKARAN PAWITÊ
Vîndîyan ser endamê Komîsyonê Huqûqê yê ÎHDa Amede Rahşan Baturay vat ke taybetê di dozan de dewleta tirk qetilkaran xo pawit û wina vat: “Di dozê vîndîyan de ma mojna ke darazîya dewleta tirk performansê xo tena seba pawiyayişê qetilkaran şuxulnena. Di mîyanê de 20 serrê de her tim di dozan de delîlan amey nimnayiş û bi no rayîrê zî dozan her tim terkê demvîyarteyî kerdî. Ma dozê Pasur û Licêye de zî ma dîy ke dewlet beşdarnêbîyîşê malbatan û pawitoxan ser dozan şaristanê dûr ra kirişena û na rewşe de zî armanc hewna pawiyayişê qetilkaran o.”
Baturay aşkera kerd ke di nê dosyayan de cidî îdiayan est o la belê şikkeran bi asanê yenî serbest veradayiş û wina dewam kerd: “Ma no nêzdîbîyîşê darazîya tirk ra fam kenî ke do heme qetilkaran bêrê veradayiş. Dadgerê tirk qet waştişê pawitoxan qebul nêkenî û ma wazenê delîlan bêrê komkerdiş la her tim dadgeran no waştişê ma red kenî.”

Baturay ciresna ke ganî dewleta tirk û hukûmata AKP aşkera bîyîşê qetilkarê cînayetê faîlê meçhûlê gamê şenber bierzê, eke hukûmata AKP gamê şenber bierzo se do no demî ra elaqa, di zaf hûmarîy de dosya aşkera bibî û wina peynî kerd: “Di no demî de wezîfedar di zaf hûmarîy de lejkera hema zî wezîfe kenî. Hetta di zaf hûmarîy de kesî no demî ser wijdan azabî oncenî û psîkolojîyê înan xirap bîyo. Nê kesan ya ters ra ya zî girewtişî ra tersenî. Eke di na babete ser samîmê gam bêro eştiş, di no demî de mende di zaf hûmarîy de doz çareser bibî.”  


YASÎN KOBULAN/DÎHA/AMED