Askeri darbeler kıtası olan Latin Amerika'da bir ülke daha acılı geçmişiyle hesaplaşmak için hakikatleri araştırma komisyonunu kuruyor. Brezilya meclisinde çarşamba gece yarısı yapılan oylamada hükümet ve muhalefet partileri milletvekilleri, komisyonun kurulmasını onayladı. Komisyon, başta askeri diktatörlük dönemi (1964-1985) olmak üzere, 1946-1988 yılları arasında işlenmiş suçlarla failleri açığa çıkarmaya çalışacak.
Komisyon üyeleri atanacak
Oylamadan önce mecliste, komisyon üyelerinin kriterlerini belirleyen taslak üzerinde yoğun bir tartışma yürütüldü. Oylama esnasında New York'taki BM Genel Kurul toplantısında olan Brezilya Devlet Başkanı Dilma Rousseff öncesinde, komisyon üyelerinin tarafsız olmasını isteyen bir maddeyi veto etmişti. Ancak mecliste temsil edilen partiler geç saatlere kadar süren tartışmanın ardından taslakta üç değişikliğin yapılmasına karar vererek, belgeyi onayladı. Yapılan değişikliklerle birlikte parti yöneticiliği yapan ve kamu bir makamda bulunanlar hakikatleri araştırma komisyonunda yer alamayacak. Devlet Başkanı Rousseff tarafından atanacak olan 7 kişilik komisyonun üyeleri, etik değerler benimseyip demokrasi ve insan hakları mücadelesi vermiş olan kişilerden oluşacak.
Ordu son ana kadar karşı çıktı
Suçların ne zaman ve nerede, kimler tarafından işlendiğini araştırmakla görevli olacak komisyon, hem ordu güçleri hem de silahlı direniş gruplarının suçlarını inceleyecek. Şimdiye kadar kapalı tutulan arşivlere erişim hakkına sahip olacak komisyon, inceleme talimatını verebilecek. Yine tanıkların ifadesini alabilecek, konuyla ilgili açık oturumlar gerçekleştirebilecek. Ayrıca Güney Amerikalı askeri rejimlerin muhaliflere karşı gerçekleştirdiği ortak 'Condor Operasyonu' ile ilgili bir soruşturma da başlatılacak. Ancak 2 yıllık süre içinde rapor hazırlayacak hakikatleri araştırma komisyonunun, cezai takip için araçlara sahip olmayacağı kaydedildi.
Konuyla ilgili karar verilmeden önce 2 yıl boyunca kısmen oldukça polemik tartışmalar yürütüldü. Özellikle Brezilya ordusu son ana kadar hakikatleri araştırma komisyonunun kurulmasına karşı çıkıp, gerillaların da suç işlediğini gerekçe olarak tekrarladı. Ayrıca 1979 yılında çıkarılan af yasasına henüz dokunulmadı. Söz konusu yasa cuntanın mağdurlarının sürgünden dönmesine izin tanırken, işkenceci ve katillerin yargılanmasını engelledi.
Kayıp yakınlarından eleştiri
İnsan hakları örgütleri, Brezilya'da cunta yıllarında yüzlerce kişinin kaybedildiğini ve yaklaşık 20 bin insanın işkence edildiğini ifade ediyor. Şili, Arjantin ve Uruguay'ın tersine Brezilya'da işkence ve cinayetlerden sorumlu cuntacılar hiçbir zaman yargılanmadı. Brezilya Devlet Başkanı Rousseff de eski bir gerilla olup, dönemin cuntasınca tutuklanıp işkence edilmişti.
Mağdurları temsil eden sivil toplum kuruluşları, komisyonla ilgili kararı "bir ilk adım" olarak selamlarken, yazılı metni yetersiz buldu. 1973 yılında katledilen bir gerillanın kardeşi olan Terezinha Amorim isimli kadın, O Globo gazetesine verdiği demeçte "Bunun bir ilerleme olduğunu kabul ediyoruz. Ama 7 kişiden oluşacak bir komisyonun, geçmişi yeterli düzeyde açığa çıkaramaz" sözleriyle eleştirisini ifade etti.
BRASILIA