Rojava'da devrim 3'üncü yılını doldururken çevresindeki abluka ve savaşa rağmen toplumun yapısal dönüşümü devam etmektedir. 'Rojava'da olanları devrim diye nitelendirmek doğru mudur?' sorusunu pek çok çevre sorguluyor. Tabii ki askeri anlamda kontrol altında tutulan bölgelerin kendisi bir devrimi ifade etmiyor. Ancak kontrol edilen bu alanlardaki sosyal örgütlenme ve karar süreçleri özerklik perspektifini yakalamaya çalıştıkça 'süregiden dönüşüm' , 'devrim' kavramının içeriğini dolduruyor. Kanton tarzı yönetim birimlerindeki adil temsiliyet ve mahallelerden başlayarak gelişen 'doğrudan temsil' pratikleri iç barışın, dayanışmacı toplumsal yaşamın temellerini oluşturmakta. Aslında Rojava Devrimi'nde 'büyük insanlık' arayışındaki önemli askeri direncin arkasında bu dinamikler bulunmakta.

Sağlık alanı, kapitalist düzenin evreleri boyunca farklılaşan işlevler edindi. Sağlık teknolojilerindeki gelişim, ilaç ve diğer tedavi yöntemlerindeki dönüşüm, sağlığın 'hizmet' sektörü haline gelmesine hız kazandırdı. 1. Dünya Savaşı sonrası ortaya çıkan tabloda Ekim Devrimi sonrası kapitalizm, gelişme dinamiklerini iki kutuplu dünya perspektifiyle şekillendirdi. 2. Dünya Savaşı sonrası gelişen sol dalga, 'sosyal devlet' olgusunu kapitalist dünyaya dayatmış oldu. Sağlık bir hizmet alanı olarak devletin finansmanına girdi. Ancak 1980 sonrası neoliberal politikalarla ortaya çıkan stratejik değişiklik; kapitalizmin 'sağlık hizmeti' yükünden kurtulup kazanç alanı haline getirilmesine neden oldu. Artık sağlık 'metalaşmış', 'sağlıklı olma hakkı' parasal bir bedele indirgenmiştir. Rojava da tüm bunlardan nasibini almıştır.

Suriye rejiminin BAAS karakteri, merkezi olarak bazı sosyal politikaları beraberinde getirmişse de milliyetçi tutumu bunu sınırlı tutmuştur. Suriye merkezi yönetimi, 'Ulusal sağlık politikası' denilebilecek bazı birinci basamak sağlık hizmetlerini belirli bir istikrarla Rojava'da yapmasına rağmen, tedavi edici sağlık hizmetleri adına yatırımları bilinçli olarak yapmamıştır. Merkezi yönetimin temsil ettiği etnik-dini toplumun daha yoğun olduğu ve merkezi yönetimin daha hakim olduğu şehirlerde ileri tetkik ve tedavi olanakları geliştirilmiştir. Rojava bölgesinde temel tedavi olanaklarına muhtaç hale getirerek kontrolü daha rahat sağlayacağını düşünen Suriye rejimi, tedavi edici sağlık alanını 'serbest piyasa' kurallarına terk etmiştir. Uygun olanakların olmadığı, çoğunlukla özel sağlık kuruluşlarının olduğu (özel muayenehane ve özel hastane), herhangi bir standardizasyonun olmadığı, teknoloji ve ileri tanı-tedavi olanakları açısından BAAS rejimine yakın bölgelere gidilmek zorunda kalınan bir sağlık alanı, rejimin mirası olarak Rojava'ya bırakılmıştır. 

Eşit vatandaşlık temelinde eşit haklara sahip olmayan Kürtler için sağlık alanında eğitim almak, başlı başına sorun durumunda olmuştur. Eğitim şansı bulamayan Kürtler, Rusya başta olmak üzere başka ülkelerde sağlık eğitimi almak zorunda kalmışlardır. Hekim bazlı bir sağlık anlayışı, gelişen Rojava için 'nitelikli sağlık çalışanı' uzak bir ihtimal halini almıştır. Formel bir eğitim almadan ve özellikle tedavi edici sağlık hizmetlerine dönük bir standardizasyon olmadan, 'nitelikli sağlık çalışanı' olmayan hastaneler, bireylerin insafına terk edilmiştir. Tüm bunlar merkezi rejimin bölgeyi kontrol altına almanın araçları haline sokulmuş ve dünyadaki sağlık algısının etkisiyle kapitalize edilmiştir.

Tüm Rojava'nın sağlık sistemine dönük özet olabilecek bu tespitler, daha büyük şehirlerde ve merkezi rejimin kontrolüne yakın bölgelerde değişiklikler seyredebilir. Hepsini  ayrıntılarıyla yazmak ne yazık ki zor. Konunun daha iyi anlaşılması ve dönemsel olarak ihtiyaçları çok olduğundan Kobanê Kantonu'nu ayrıntılı olarak değerlendireceğiz. Kobanê Konferansı'nda yapılan sunumdan alıntıları içeren bu değerlendirme, Rojava'da temel sağlık örgütlenmesi için önerileri de içermektedir.


Kobanê kent savaşı öncesi sağlık hizmetleri

Rojava bölgesinin askeri anlamda kontrolü ve toplumsal yaşamdaki dönüşümle beraber, merkezi rejim tarafından finanse edilen birinci basamak sağlık kurumları aşılama faaliyetleri yürüterek sınırlı halk sağlığı işlerini yapmaktaydı. Yine kırsalda büyük yerleşim birimlerinde (köy-kasaba, nüfusu yaklaşık 10 bin kişi) sağlık birimleri bulunmakta ve pratisyen hekim aracılığıyla hizmet verilmekteydi. Kobanê için yaklaşık 350 köy düşünüldüğünde bu sağlık birimlerinde 13 tane bulunmakta, ancak 7 tanesi fonksiyonel-yarı fonksiyonel olarak çalışmaktaydı. Aşılar, Suriye Kızılayı tarafından uluslararası hukuk üzerinden bölgeye ulaştırılıyordu. Yine birinci basamak sağlık hizmeti için çalışanların gelirleri merkezi hükümet tarafından karşılanıyordu. Kent savaşı öncesi son 2 aya kadar aşılama faaliyeti belirli bir düzende yürütülebilmişti. Aşılama faaliyeti dışında merkezi hükümetin karşıladığı bir sağlık hizmeti bulunmamaktaydı. 

Tedavi edici olarak nitelenen ikinci basamak sağlık hizmetleri, 3 adet küçük-orta ölçekli özel hastane aracılığıyla veriliyordu. Her birinde tek göz ameliyathane bulunmaktaydı. Hastaneler; uygun fiziksel koşulların nispeten yeni yapılmış bir hastanede olduğu ancak standartların tümünde düşük izlediği, alt yapısı yetersiz yapılardı. Cerrahi girişimler dışında sistem muayenehanecilik üzerinden yürütülmekteydi. Kent savaşı öncesi kanton yönetimi tarafından kamusal hizmet alınması için yapılan 250 yataklı hastane yeni bitmiş, ancak sağlık hizmeti verilmeye başlanmamıştı. 

Halk sağlığı çalışma birimleri olmayan kantonda sağlık çalışanlarının eğitileceği herhangi bir kurum da bulunmamaktaydı. Hekim ve eczacılar dışında diğer sağlık çalışanları sistematik eğitimden geçmemişti.

Savaş sonrasını değerlendirirken, kent merkezi ve köyleri savaşın yıkımı açısından ayırmak gerekiyor. Kent ve kırsalın genel sorunlarına paralel olarak sağlık kuruluşlarının durumu savaşın yıkımındaki bu farklılığı yansıtıyor. Kırsaldaki sağlık birimlerinde tahribat neredeyse bulunmamakta, ancak şehirde tam tersi bir durum söz konusuydu. Bir özel hastane tamamen yıkılmış, bir özel hastane yağmalanmış ve sadece bir hastane nispeten işlevsel olabilecek durumdaydı. Bu hastane ise kötü koşullardaki 1 ameliyathane ve yaklaşık 20 yatağıyla savaş sonrası dönemde hızla açılmıştı. Hizmet ücretli olarak verilmekteydi. Tüm bunlarla beraber özellikle savaşın son döneminde açılan, yaralıların ilk müdahaleleri için kurulan ve bir okulun bodrum katının dönüşümü ile elde edilen, tek göz ameliyathane ve 12 kişilik servisten oluşan tedavi edici birim, her şeye rağmen önemli işlev üstlenmişti. 

Tüm bu olumsuz koşullar, savaş sonrası önemli çabalarla toparlanmaya başlanmıştır. Fiziki koşulları iyi olamayan ve travma hastalarına hizmet veren birim daha iyi bir binaya taşınmış, sterilizasyon koşulları sağlanan 2 donanımlı ameliyathane ve yoğun bakıma kavuşmuştur. Bu hastanenin kritik bir diğer tarafı, Kanton'da özel olmayan ilk sağlık birimi niteliği taşımasıdır. Özel hastane birimleri dışında, bu zor koşullarda kamusal hizmet sunabilecek bir hastane kurulması inşa için umut verici olmuştur.

Sağlık durum değerlendirmesi salt bir sağlık tesisi değerlendirmesi değildir. Toplum sağlığı yaşamın tüm alanlarıyla ilgili olup alt yapı olarak değerlendirilen hizmetlerin tümüyle iç içedir. Nitelikli sağlık çalışanları tüm bu aşamalarda önemli değer katmaktadır. Kobanê değerlendirmesi bunları içerecek şekilde yapılmıştır. Mevcut duruma ilişkin tespitleri sıralarsak;

* Kobanê'ye hızlı geri dönüş, hem acil hem de uzun vadeli sorunları beraberinde getirdi. Barınma, beslenme, atıklar, temiz suya erişim vb. sorunların yanında sağlık kurumları, sağlık çalışanları, tıbbi malzeme, tıbbi donanım, organizasyon açısından yetersizlikler ortaya çıktı. Hem koruyucu hizmetler (kadın, bebek, çocuk sağlığı, çevre sağlığı) hem de tedavi edici hizmetlerin sağlanması açısından hiçbir altyapı kalmamıştı. Tüm bunlar devasa sorunları beraberinde getirdi ve halen çözülemedi.

* Temiz içme suyu ve kullanma suyu, atıklar (kanalizasyon ve çöp bertarafı), yıkıntılar, yıkıntılar arasında kalan cesetler, vektörler ve kemiriciler vb. çevre sağlığı açısından acil önlem gereken durumlar mevcuttu. Gelinen aşamada büyük oranda halledilmiş oldu.

* Kanalizasyon sistemi kentin sağlam kalan batı yakası dışında yıkılmıştı. Daha önceden kanalizasyon atık alanı olan bölge yeterli su drenajı sağlanmadığından vektör üremesi açısından riskler barındırmakta. Ancak bu sorunlar halen devam etmekte.

* Su şebekesinin sağlam olan mahallelerde nispeten korunmuş, ancak su kaynağı için kalıcı çözüm üretilebilmiş değil.

* Atıkların bertaraf edilmesi konusunda, su hacminin azalması nedeniyle sazlıklar oluşmuş, sivrisinek çoğalması için uygun ortam yaratmıştır. 

* Elektirik sıkıntısı nedeniyle kullanılan mazota bağlı kentte ciddi hava kirliliği mevcuttur.

*  Mayınlar yaşam ve sağlık açısından ciddi tehdittir.

* İnsani, tıbbi yardımın kesintiye uğratılması politikalarıi sağlık açısından ciddi tehdit oluşturmaktadır.

* Gıda maddelerine erişimle ilgili yetersizlikler mevcuttur.

* Geri dönen Kobanêlilerin yerleşimleri ile ilgili ciddi sıkıntılar vardır. Kalabalık aileler veya sağlam olmayan yapılarda kalma zorunluluğu önemli riskler içermektedir. 

* Sağlıkla ilgili organizasyon (örgütlenme) tam olarak oluşturulamamıştır. 

* Sağlık alanındaki iletişimde ile ilgili çokbaşlılık önemli sorundur. 

* Köylerde bulunan sağlık kurumları terk edilmiştir. Bu kent merkezinin sağlık hizmetleri açısından yükünü artıran önemli bir eksikliktir.

* İlaç yardımları, yardım olmaktan çıkmış daha çok yük olur hale gelmiştir. İlaç, sarf malzemesi ve tıbbi donanım ile ilgili kayıt, depolama ve işlevsellik durumu belirsizdir.

* Ağız ve diş sağlığı hizmetleri yok denecek düzeydedir.

* Sağlık kurumları tahrip edilmiş ve ciddi zarar görmüştür.

* Sağlık çalışanlarının büyük çoğunluğu Kobanê'yi terk etmiştir. Sayıca ciddi yetersizlik söz konusudur.

* Sağlık çalışanları az sayıda olmanın, yetersiz donanım ve yoğun çalışmanın getirdiği yorgunluğa sahiptir.

Sağlık durum değerlendirmesi geniş kapsamlı bir konudur. Sağlık tesisi değerlendirmesi ile sınırlı tutulması mümkün değil. Hayatın her alanı bir şekilde sağlıkla ilgili sonuçlara yol açabilir. Tabii ki özgürlük hali sağlığın en önemli belirleyicisi konumundadır. Savaş, sağlıksızlık için önemli bir risk faktörüdür.

Sermaye-sağlık ilişkisi halihazırda Rojava da bir sorun olarak ele alınmamış durumda. Aslında sağlıklı olma halinin temel bir gereksinim olduğu ve bunun Rojava Devrimi'nin temel dayanaklarından biri olacağı farkındalığı oluşmamış durumda. Karar alma süreçlerindeki devrimci dönüşümün sağlık hakkı tartışmalarında ve taleplerinde de uygulanması gerekmektedir. Sağlık profesyonel bir grup tarafından parayla verilen, metalaştırılmış karakterinden uzaklaştırılmalıdır. Sağlık hakkı önemli bir toplumsal örgütlenme alanıdır.

 

'Kobanê Sağlık Örgütlenmesi' Model Önerisi

Kobanê inşa için yürütülen tartışmalarda devrimin karakterine uygun olacağını düşündüğümüz sağlık sistem önerimiz; sağlık organizasyonunun inşası.


Sağlık Komiteleri

Tedavi edici hizmetler: Hastaneler (kamu ve özel) tarafından verilen sağlık hizmetlerini koordine eder. 

Acil hizmetler: Yaralı-hasta taşınması, ilk müdahale ve acil hizmetleri koordine eder.

Lojistik: İlaç, tıbbi malzeme, tıbbi donanım, aşı ve serum vb. gereksinimlerin sağlanmasını koordine eder.

Çevre Sağlığı: Temiz içme ve kullanma suyunun sağlanması; hava, toprak, su kirliliğinin önlenmesi ve kontrolü; kemirgen, vektörler, akrep ve başıboş hayvanlarla mücadele; atıklar (kanalizasyon ve foseptikler), çöp toplama ve imha, tıbbi atıkların bertaraf edilmesi hizmetlerini; şehrin yıkıntıları ve cesetlerin çıkartılması ile ilgili hizmetleri yürütür.  

Bulaşıcı hastalıklar: Bebek, çocuk, gebe, erişkin ve yaşlı bağışıklaması ile ilgili hizmetleri koordine eder. Bu hizmetler birinci basamak sağlık kurumları tarafından yürütülür. Sık görülen bulaşıcı hastalıkların kontrolü ve önlenmesi çalışmalarını yürütür.

Kadın ve çocuk sağlığı: İzlemler (doğum öncesi ve sonrası gebe, bebek, çocuk, ergen, doğurgan çağ kadın), aile planlaması, beslenme ile ilgili hizmetleri koordine eder. Bu hizmetler birinci basamak sağlık kurumları tarafından yürütülür.

Birinci basamak sağlık hizmetleri: Komuna Tenduristiya Civakî (Toplumsal Sağlık Komünü) tarafından yürütülen koruyucu ve tedavi edici hizmetlerinin koordinasyonunu sağlar. Yine Komuna Tenduristiya Civakî ve Mala Xwezayê (Doğa Evi) tarafından yürütülen sağlığın toplumsallaşması ve sağlık bilgisinin amatörleşmesi çalışmalarını koordine eder.


Birinci basamak sağlık hizmetleri

Halk meclislerinde sağlık komünlerinin inşa edilmesi önceliklidir. Meclis ve komünlerle birlikte birinci basamak sağlık hizmetlerine yönelik Mala Xwezayê ve Komuna Tenduristiya Civakî birimlerinin yapılandırılması başlatılacaktır. Mala Xwezayê amatör sağlıkçıların bulunduğu birimler olup tüm köylerde, mahallelerde yer alır. Komuna Tenduristiya Civakî ise sağlık çalışanlarının bulunduğu birimlerdir. Nüfusu esas olmak üzere birkaç sağlık komününü kapsar. Komuna Tenduristiya Civakî'ler için eski rejimden kalan sağlık kurumları öncelikli kullanılacaktır. Bu mekanların Kobanê kültürü ile uyumlu hale getirilmesine yönelik çalışanlar, halk meclisleri ile birlikte yürütülecektir. Kobanê kent merkezi ile bağlantısı açıdan üç hatta (Doğu, Batı ve Güney) bulunan bir Komuna Tenduristiya Civakî'nin yapılandırılması ile süreç başlatılacaktır. Bu birime uygun ve yerelde yaşayan Kobanêli sağlık çalışanları ile hizmetin yürütülmesi esastır. Yeterli sağlık çalışanının yetiştirilmesi için diğer parçalardan destek alınacaktır. Geçiş sürecinde diğer parçalardan sağlık çalışanlarından rotasyonlarla destek alınacaktır. Rotasyonlar en az üç aylık periyodları kapsayacaktır. Yerelde Mala Xwezayê için öncelikle Pirsus çadırkent çalışmalarında yer alan amatör sağlıkçılardan yararlanılacaktır. Yine köy-sokak tarafından komünler-meclisler tarafından seçilen amatör sağlıkçılar tarafından çalışmalar yürütülecektir. Amatör sağlıkçıların kalıcı olmaması için belirli periyodlarla değiştirilerek tüm toplumun sağlık açısından belirli bir düzeye gelmesi sağlanacaktır. 


Sağlıkçı yetiştiren okulların-akademilerin gündeme alınması

Rojava felsefesi ile uyumlu sağlık hizmetleri üretimi için bu kültürle yetişecek sağlıkçılara gereksinim vardır. Bu amaçla toplumu dayalı eğitim anlayışı ile toplumun içerisinde sağlıkçıların yetiştirilmesi hedeflenmiştir. Yaşamın olduğu her yer mekan olarak kullanılacaktır. Aynı zamanda sağlık hizmeti üretilen her yerinde mekan olarak kullanılacaktır. Öğrenim, gelenek ile günceli birleştirilmesine yönelik şekillenecektir. Geçiş dönemi ve normalleşme dönemlerine göre öğrenin düzenlenecektir. 

Sağlık hizmetlerinin yeniden yapılandırılması sağlık meclislerinin inşası, sağlığın toplumsallaşması ve sağlık hizmetlerinin demokratikleştirilmesi ile birlikte yaşama geçirilmelidir. Felsefeden kopuk yeniden yapılanma, kısa sürede sağlık alanının neoliberal-kapitalist sağlık hizmetlerine kaymaya yol açacaktır. Yine önemle vurgulanmalıdır ki, 'doğal sağlık' adı ile DTK Sağlık Meclisi tarafından önerilen, Kadın Sağlık Hareketi ile yaşama geçirilmesi hedeflenen inşa süreci ekolojik toplum, kadın özgürlükçü, özyönetimi esas alan toplumsal özgürlük programının da yapılanmasına büyük katkılar sağlayacaktır.