Têkoşîna dayîkan hem heywanan de û hem zî merdiman de bi heman zîzeya, dana tever. Finakî zafî yê; wexto kî mirîçik halênê xo virazena, hakî kena, leyrekanê/çêlîkanê xo vejena bi heme qewetê xo halên, hak û leyrekanê xo pawena, hemverê mar û marmalokan de bena wayîrê helwestêna tûje.
Wexto kî marên beno nêzdîyê halênê ci, a mîrîçîke kena qîje qîje û dormarî haydar kena, gazî wazena. Bi a helwesta xo ya seweta kî halên, hak û leyrekanê xo bipawo, xo lete kena. Wexto kî kerg, cilûq û qazî qirp kewenî, hakî vejenî leyrekanê xo arê danî, peranê xo bin, pawenî. Wexto kî jewên beno nêzdîyê leyrekanê ci, xo qijnena, hêrişê ci kena. Na cehdê ci zî finakî seweta pawitena leyrekan/çêlikanê xo ya.
Hemverê Enkî de têkoşîne dana
Mêjuya merdimeyî ya karîteyî/çandî de zî têkoşîna dayîk/xodawende bi heman babeta mîtolojî de cayê xo giroto. Têkoşîna Îştare ya dijî Gilgamêşî de seweta pawitena erjanê dayîke, verdewamîya otorîteyê xodawende çîyo ke xozayî yo. Finaka Înanna û Enkî zî mîtolojî de xo bi ma dana wendene. Înanna şaristanê Urukî de seweta 104 Meyanê xo –heme ray û raybaza cuyena komelkî mojnenê merdimayî- hemverê Enkî de têkoşîne dana.
Finakêna bîne zî Lîlîth a. Goreyê riwayetî seweta kî Lîlîth Ademî rê, sere nênamito erjê kî cinî/dayîke vetê werte, pawitî. Ya bi Ademî lej kerdo, ci rê bîat nêkerdo, ameya lanetkerdene. Nê têkoşînê kî mêjuya merdimayî de ca giroto heme têkoşîna xopawitena rewa mojnenê bi ma. Rayver Apo na xopawitena rewa bi finakêna xozayî ya, bi teorîyê gule mojneno bi ma. Gule wayîra senîyêna xaseke û boyêna weş a. A gula narîne û boyweşe zî seweta kî xo bipawo dormeyê xo bi telîyana pêşena.
Dayîk/Maye ma kurdan zî seweta leteyanê zerrî ya xo, tikeyanê cîgera xo xeylekên/zaf hersî rijnayî, zaf încirax bî. Bi seserran a yo kî dayîkê ma, bi heman deja hersî/rondikî rijnenê, bi cehdê welat û qeçan/domanan/qijkanê xo bipawê.
Fîrazeya dayîkan çimeyêmanewîyatî ya
Yeno zanayene kî dayîk/xodawende bi komela hîyerarşîke; dek û dolabanê camêrdê/mêrdeyê serdestî ya xozaya xo ra dûrî fîneyê, Musaqadînanê Sumeran de na firazeyî fîneyê binê lingan. Her kî şaristanî ver kewte û desthilatdarî hetê sîyasî ya babet bi cêr şî, binpay bî, amê lanetkerdene.
Modernîteyê Kapîtalîstî cinî/dayîke viste deraxêno winî kî tenîya seweta desthilatdarîya nerî babet bigîro. Bi na babeta cinî amê kedîkerdene û seweta azwerîyanê mêrdeyî amê amadekerdene. Cinî/dayîkê kî dijverê nê kerdenan de bî wayîrê aqilî. Mêjuya karîteyî û sere hewada bi nameyanê babet babetêna - pîrhebok, “fahîşe” û sewbîna amê bi namekerdene.
Desthilatdarîya nerî ya kî bi xeylekên raybazana waşt erjê cinî/ dayîke binpay kero ser nêkewt peynî de bi mabênkareya rahîban, bi xebetnayena bawerî ya raybaza lanetkerdene de bi ser kewt. Na raybazî ewro roj zî hetê desthilatdarîya nerî ya yena karardene hêzêno kî bi ci nêşenê, bese nêkenê komel, şar û merdimayî çiman vero xirab bimojnê bi nameyê “terorîst”, “canî” û sewbîna bi name kenê.
Ewro roj, xeylekên şaristan û qezayanê Kurdistanî de têkoşîna xorayîrberdena xoserî resaya deraxo tewr berz. No derax de êdî dayîkan destê xo eşto têkoşîne. Dayîkan na têkoşîne de virarê xo kerdî stargeh. Nê stargehan de domanan, qeçanê xo pawenê, têkoşeran ray fînenê.
Finakî kî Cizîra Botan de, qorîkerdena kuçeyan/kolanan a 8 roje û 8 şewan de vijyayî werte deraxê têkoşîna dayîkan yê kî kîtabo Firaz de binê linganê ci zey cinetî ameyo bi namekerdene, mojneya heme dinyaye ya amê kiştene, pitika xo heşt roje derguşe de verda û fek têkoşîna xo ra nêverada.
Hêrsê kiştena pitika xo kerd vejenê têkoşîne. Finaka bîne dayîka ci, Cemîleya xo, tikaya zerrîya xo 8 roje dolaba cemedî de verda. Çikî çeteyan nêverdayê kî cenazeyan zî defin bikerê. Dayîka Cemîleya 10 serre hem cenazeyê keynaya xo zerreyê banî de, dolaba cemedî de nimit û hem zî têkoşîna xo ya xorayîrberdena xoserî ramite.
Verênanê ma bîlaheq nêvato: “Destê dayîkan derman o.” Destê dayîk/xodawende ê ke bi desthilatdarîya nerî ya ameyîbî şiktene bi teorîya Rayver Apoyî “Virdozîya xelasîya cinîyan” a cebiryayî, newe de ra xebetyayî. Dayîkî destê xo bierzê çi karî do serkewteyî bê. Têkoşîna xosereyî ya xorayîrberdena şarê kurdî de zî destê dayîkan do zilmî Qesra Qasim Paşaye bifetisnê û na têkoşîna şarê ma ya mafdare do bivejnê, dayîkî do bi ser bikewî. *
Dayîkî û xorayîrberdişê xoserî
Têkoşîna şarê Kurd bi “Teorîya xelasîya cinîyan” a cinîya kurdê rê bî mal. No cewhero kî Rayver Apoyî cehd û serowerdibîyayene, cê ra vetena xo ya bêhemta mîyan de vet werte çimeyê vejenê cinî/dayîke vet werte.
No çimeyo kî îniyêno deryayênî mojneno merdimayî de vejenê cinî/dayîke o kî peyda keno, keno bîyaye û gan defîneno nimite bî, xincikanê desthilatdarîya nerî mîyan de vinî bîyaye bî. Bi vatenêna bîna mêrdîyê xincikinî no vejen tirawit bî, cayêno gorî de nimit bî û o ca zî lanetkerde bî. Bi teorîyê Rayver Apoyî ya no ca, nimitene deşîfre bî.
Çimeyê înîyê ê vejenî şexsê Rehîme, Sultan Yavuz, Xanim Yawerkayaya, Sakîne Cansiz, Zîlan, Bêrîtan, Sema, Gulan û bi hezarana îniyê vejenê xoserîya cinîyan de da tever, bî laserê vejenî û zayî mîyanê têkoşîna şarê kurdî ro. Ewro roje çar parçeyanê Kurdistanî de bi nameyê Arîn Mîrxan, Ekîn Wan û Vîyan Peymanan danî tever.
SÎNAN SUTPAK / Zîndanê Elbîstanî