Ez wazena na cumle tenê raver berî û vajî “Loquor ergo cogito” (Ez qisey kena, aye ra fikirîna). Çayê? Çike ziwanê însanî fikirîyayîşê însanî tayîn keno.Hîpotezê Sapîr-WhorfîÎlmê dinya de fikro ke ziwanê dayîke tesîr dano fikirîyayîşê însanî ser o, fikrêde kan o. Xeylê fîlozof, merdimnas, ziwannas û psîkologî na babete ser o vindetî.
Roşnvîrê almanî Wîlhelm von Humboldtî seserra 19’ine de gamê verên û bingeyênî yê nê tezî eştîbî la xebata îlmî ya eslîye serranê 1940 û 1950’î de bi kîmyager û ziwanzanê amerîkayijî Benjamîn Whorfî ra dest kerd ci. Whorf ziwannasê Edward Sapîrî de pîya nê tezî ser o gureya, ê pîya xeliqnayoxê Hîpotezê Sapîr-Whorfî bîyî. Tede îddîa beno ke ziwano ke merdim qisey keno, rasterast fikirîyayîş û îdraqê merdimî tayîn keno. Yanî, gramer, xeznaya çekûyan û awanîya semantîk a yew ziwanî tesîr danê fikrê merdimî ser o. Dewamê nê hîpotezî de nê di zanyaran va, eke yew mutale ziwanêk de çin a, mumkîn nîyo ke qiseykerdoxê yewna ziwanî aye fehm bikero.Kêmasîya îddîaya Whorfî a bîye ke delîl û cigêrayîşî çin bîyî. Reaksîyonê dinyaya îlmî hende giran bî ke bi desserran qet kes nêtewrayêne ke no war de boyna cigêrayîşan biramo. Fikrê Whorfî sey ehmaq û xeyrê îlmî hesibîyayêne la 70 serran ra dime, bi taybetî nê hîrê serranê peyênan de, cigêrayîşanê neweyan kerd aşkera ke bi raştî ziwanê dayîke û îdraq yewbînan de girêdaye yê.Tesîrê ziwanî fikranê merdimî ser oEz noca de wazena bitaybetî di zanyaran neql bikerî ke na babete ser o xebitîyayî: Lera Borodîtsky, yew profesera psîkolojî ya Zanîngehê Stanfordî û Guy Deutscher, yew cigêrayoxê ziwan, ziwannasî û kultiran ê Zanîngehê Manchesterî.
Deutscher zî nuştoxê kitabê; ‘Through the Language Glass: Why the World Looks Different in Other Languages’î (Pê Verçimikanê Ziwanî: Çira Dinya Pê Her Ziwanî Cîya Yena Dîyene) yo.Borodîtsky bi cigêrayîşanê xo îzeh kena ke wext, hûmarnameyî, berzîya vengan, ehlaq û hîsî pêro girêdayeyê ziwanê dayîke yê. Ekîbê zanyaran Çîn, Rûsya, Yunanîstan, Şîlî, Îndonezya, Awustralya û tayê cayanê bînan de cigêrayîşî ramitî ke ziwanê cîya-cîyayî senî tesîr danê fikirîyayîşê însanan ser o. Sey nimûne, ma ke rista da basîte cênîme xo ver: “Azadî pirtûko peyên ê Bedrîye Topaç wend.” Ma tîya de tena karê “wend” ser o vindenîme. Eke ma na rista bi îngilizkî bivatêne, sey ziwanê ma de muhîm bibîyêne ke kar demo vîyarte de bixebitnîme, yanî vajîme “wend”. La ziwanê endonezkî de, mesela, gerek nîyo ke merdim wextê karî (fîîlî) bivurno, hetta mumkîn nîyo. Rûskî de gerek kar goreyê cinsîyet û wextî bivurîyo.
Yanî, Azadî ke pirtûk wend, yew şeklê karî yeno xebitnayene, eke vajîme Besere kitab wend, yewna şekl yeno xebitnayene. Aye ra kî dot ganî tede melumatêkerdişî estbo: eke Azadî tenê parçeyê pirtûkî wend, merdim fîîl bi tewirê de bîn ano kar, eke Azadî pirtûk bi îhtîmam heta peynîye wend qedêna, ancîya bi yewna tewir. Ziwanê tirkî de lazim o ke merdim raver ra bizano; no enformasyon kotî ra ame? Eke ma bi çimanê xo dî, kar cîya yeno şuxilnayene, eke ma tena fekê kesî ra heşna, fayna kar cîya ancîno.Henî aseno ke pergal û aye ra îdraqê her qiseykerdoxî goreyê ziwanê xo vurîno.
Ziwananê sey îngilizkî û almankî de giranîye zafane kerdoxî ser o ya. Qiseykerdoxê îngilizkî hîna zaf vanê: “Johnî cam şikit”, eksê naye de qiseykerdoxê spankî yan japonkî formê “Cam şikîya” tercîh kenê. Nê ferqê qijkekî fehm û vîrê merdimî rê tesîrdar ê. Yew test de qiseykerdoxanê nê ziwanan rê tayê vîdeoyî amey musnayene ke tede di-hîrê kesî çîyê kenê, mesela cam şiknenê. Peynîya vîdeoyî de beşdaran ra pers kerd, kam se kerdo, ma se bîyo. Netîce; qiseykerdoxanê îngilizkî ûsn. hîna rind besekerd ke nameyê kerdoxan bîyarê xo vîrî, qiseykerdoxanê spankî ûsn. zî hîna rind dekerna ke se bîyo. No seba viraştişê pergalanê huqiqî, mavajîme, muhîm o: gelo yew komel senî têkilîya sucdar û mazluman tarîf keno?..
Taybetîya ziwanan
Nimune de tewr balkêş belkî zî no yo; ziwan fikirîyayîşê ca û wextî tayîn keno. Yew dewa Awusralyaya vakur de eşîra aborjînijan bi nameyê Gûgû Yîmîdhîrrî ciwîyena. Ziwanê Gûgû Yîmîdîrran de tarîfê sey “Çep, raşt, aver, peyser” çin ê, ê her tim cîhetan xebitnenê, yanî vakur, vaşûr, rojhelat û rojawan. Nê çekûyan her çî de xebitnenê, mavajîme ê vanê “hetê min ê vaşûrî” yan zî “keremê xo ra nê pirtûkî rojawano vakur de rone”. Merdim ke bi gûgû yîmîdhîrrkî selam dano, pers keno “Kata şona?”. Yew cewab kî “Hetê vaşûro rojhelat, verba dûrîya mîyanêne” beno. Yanî, keso ke cayê xo de cîhetan nêzano, “Ma bixêr dî” ra qederî nêşikîno çîyêk vajo.