Xoza de heme çiyê kî estbîyayena xo ramenê wayîrê pergalekê xopawîtene yê. Nexasim hetê/kişta debar, verdewameya estbîyayena xo bi namekerdenê ra bîna vêşibiyayene û xopawîtena xoza wayîrê pergalêda ewreng a. Rayver Apoyî na pergalê xoza zey “terciyê gule” bi name kerd û ver vist. Vinaka tewr heyrantê ya seweta xopawitena merdîneyî û komelkî zî fînak dano.
Wextekî behsê gule beno teqez boya weşe, renga weşe yena merdîman vîrî. Wexto ke merdîm destê xo erzeno dargule ke vîlîkêna ci cîkero telîyê dargule yêkî xeşekeya cî pêwazê astengeyî vîrazenê. Dargule wexto ke wesarî gulî akena feliyêcî zî veşêrî tûj benê, velîkanê dargule pawenê-xoza mekanîzmayêna winayêne peyda kerda.
Xopawitena komelkî
Şarê kurdî hetê mêjuya karîteyî ya wayîrê ravêrdayiyêna dewlemend o. La mixabin na zengîneyî hetê dewletanê dagirkerdoxan ameya talan kerdene. Heme erjîyayê şarê kurdî yê karîteyî mêjuyî cêser fîneyayê. Na cêservîstene de şarê kurdî serê hewadayo, xo ver dayo. Seweta ke erjayeyanê xo yê wayîr vejyayê hetê nê dagirkerdoxan terteleyo fîzîkî ra rêvêrnayayê. Nexasim Vakurê Kurdistanî de desthilatdariya dewletdare, netewe dewleta tirkan bi terteleyana bê sînor nemendê. Hetê sincî, wijdanî û arîşenî ya zî hetanî deraxê rasteqa xo ra rameyene, heqîqeta xo ra şermayene. Xo înkar kerdene û zey kiştoxê xo biyayene şarê ma vîst, cuya komelkî ya şarê ma cîlvîr kerdî, no polîtîkayê dejenere kerdene de hetanî deraxên bi ser kewtî. Şarê ma vistibî rewşekê winakî ke bi nameyê xozaneyena, xo pawîtene, xo yê wayîr vejyayene dînamîkî nêmendîbî.
Her ganî xopaweno
Raybaza xopawitene xoza de heme çiyan re raybazeka ke nêbo nebêno ya. No rîwal ra netewe dewleta tirkan hetê xopawitena karîteyiya mêjuyiya şarê ma hedef girotîbî. Raybaza xopawîtene Rayver Apo wîna formule kerda; “Cîhana ganiyan/zindiyan û rihberan de her cure û celebî wayîrê pergalekî xopawitene yê. Cureyekî teniya ya ganiyan çiniyo kî bê xapawîtene bê. Heta merdîm şeno gerdûnî de xapawîtene zey xoverro dayena her elementî û her parçeyekî zey pawîtena estbîyayena xo şîrove bikero.”
Raştîya qirkerdişan aşkere nêbî
Netewe dewleta tirkan ronayişê xo ra tepiya serranê 1920’an ra destpa bi terteleyan, bi qirkerdena karîteyî siyasî, kulturî, nîjadî, bi polîtîkayê xoserî yê helênayena cêservîstena livdaranê şarê kurdî kerd. Na raybaz bi armanca qirkerdena fîzîkî ya livdaranê şarê kurdan rensê deraxê qirkerdena nîjadî. Dêrsim, Zîlan, Agirî û Amed de terteleyê ke virazîyayî hewna zî rasteya cî bi cî tevra, senîn, çî derax de qirkerdene vîalanîmîtê ya eşkera nêkerda. Nexasim cayê definkerdena rayveranê serehewadayena Dersim û Amed, Seyît Riza û Şêx Seyîdî nînê zanayen, nîmîte verdayena na jiwere mojnena bî ma kî netewe dewleta tirkan wayîrê ray û raybazanê senîn a. Yeno zanayen ke nê terteleyan dîma şarê kurdî ser o pololîtîkayê xo înkarkerdinê, xo tirk hesibanoyenê zawarê xo ya. Qisey nêkerdena keyê xo mîyan de, cayê karî de, dewê xo de tirkî vatene ferz kerda.
Ver bi xo bi xo înkar kerdene
Komel bawerî, şar, netewe etnîsîte. Heta tew merdîm wexto ke bê rayestene bo cêservîste yo. Zey mîrê verê destan o. Bêrih û bêgan o, bêeste yo. Ti senî ke biwazê şenê goreyê berjewendiyananê xo babet bidê bi çi. Cêservîstanê livdaranê şarê kurdî gam bi game ver bî daraxê mîrê ma vî vêşî mîraz çi deyo û wextê çi ravêro, qabêxo de serdeşîno ya şiyê. Netewe dewleta tirkan waşt ke sênîneya nê mîrî (hevîr) bivurnê û hîvdaranê şarê kurdî ro bîdo vatene kî; “No mîr niyo peydakerdena tirkan a” no rîwala vat şima tirkan yê şewatêkî şima koyana cuyayê, tim vewre mîyan re qeyranê vengê vewre; qart qurt ra şîma herûna kî vajê tirkîme vato kurdîme çînê hesibaneyê, çinêkerdene û gam bi gam werte ra hewadayene, înkar kerdene no derax ra dest pey kerd û verbi xo bi xo înkar kerdene şiyê.
Hedefê netewe dewleta tirkan na bî ke şarê kurdî hetê xo, erciyayanê xo, mêju û kamnameya xoya çi mezg de çiçî esto bîdê vîrîtene. Polîtakêyê xo gareyê netîceyêno winayênî ramitêna ke deformeyî xorî kerê.
“Xoverrodayena yanê îzdekerdene
Çi wext ke na xoverdayene dede şîno û element yan zî parçik verbi peyî şino, xobîyanyene ra vîjêno, beno hêmanêno bîn. Dinyaya ganiyan de çi wext ke xoverdayena xopawitene bişikîyo o wext o ganî yan seweta ganiyanê bînan beno werd yan kî mîreno”. Na formule kerdena Rayver Apoyî heqîqeta şarê ma ya mabênê serranê 1920-70 de ana ziwan, raşteyî ser zî hetê mêjuyî karîteyî wêjeyî û fîzîkî ya şarê ma bibî werdê dêwê lewyathanî. Modernîteyî kapîtalîst bi lînga xo ya hîrêyêne; netewedewleta heme rûmetê şarê ma estîbî dîndaranê gonîyênan yê hişmendiya illîhadî mîyan bi vîjyayenê xo komê pêserî kerdene, xo silasnayene, hajxora bîyayena livdaranê şarê kurdî ya mêjuya têkoşîna xosere mêjnena bi ma kî livdaranê şarê kurdî dinananê dêwê lewyathanî mîyan de xo rayvist bikerî.
(Do dewam bikero)
SÎNAN SUTPAK / Zîndanê Elbîstanî