Melayî Quran ra ayetek wendêne, girêyêke layî ra dayêne û vatênê “Mi fekê vergî girêda” Hêvî a bî ke verg henî nêeşko heywane biwero ya verî ke xo biresno ci, wayîr heywana xo bixelesno.
Halê ziwanê ma kirmanckî û xebata heskerdoxanê kirmanckî meselaya girêdayîşê fekê vergî ano mi vîr. Ziwanê ma yo qedîm ewro kewto fekê vergê asîmîlasyone ver. Verî ke vergê asîmîlasyono ziwanê ma bikişo ganî me fekê ey girêdî. Fekê vergî ewro hinîya zaf bi xebatanê şexsî yeno girêdayene.
Hikmet Çalaganî, bi kitabê xo yewna aj dara kirmanckî ganî kerd. Ez wazena ney kitabê erjîyaye bida şinasnayene.
Nameyê kitabî “Ters” o. Mîyanê weşananê Vateyî da ameyo çap kerdene. Te de des hîkayeyî estê.
Hîkayeyî formê hîkayeya kilm de, bi ziwanêda sivik û şêrîn nusîyayî. Bandora kirmanckîya corîne bineyna serdest a, la her kirmanc asanîye reyra eşkeno fehm bikero.
Kîtabî de, wendox; Xalitî, Xal Qutbetinî, Kemalê Xêxî, Yaşar û Zeynelî, Silê Xiştî, Bedranî, Zelale, Çoloyî şinasneno. Qehremanê di hîkayeyan heywan î. Çolo û Heşa sîyaye. Çolo yew kutik o.
Her qehreman yewna berê dinya kî ver de akeno. Wendox; Xalitî reyra Koyê Karêre de şiwanîye keno, Hênîyê Asare de linga xo arisneno. Îbê Par de lej keno. Kemalê Xêxî reyre kuçeyanê Çewligî de gêreno, rojê Newroze adirêda sembolîk wekena û şahîdîya zilmê dewleta Rome keno. Yaşar û Zeynelî reyra şono verê derbeya 12’ê elûle, şexsê înan de lejê fraksîyonanê kurdan vêneno. Wendox; Qutbetinî reyra keweno hepsan, zelale reyra şono xerîbîye…
Her hîkaye yew derd û kula ma dana teber. Wendox; her hîkaye de yewna rîyê qehrî şinasneno.
Qehrê yew welatî, yew Milet û yew însanan. Ge wazeno zewtan bido, ge wazeno îsyan bikero û ge zî bermî dekeweno qirika ci.
Her hîkaye qala ma kena
Trajedî ameyî ziwan. Bedranê gerîla, bê hemdê xo birayê xo yo leşker kişeno; kî vanî no çi qedero sîya yo? Silo Xişt, xeşa Sîyayê leyîranê aye ra dûrî fînena, a heş- dayîke nê qehrî ra mirena; kî vanî heş kam o, însan kam o? Çolo çimanê wayîrê xo yo keye de hesiran vêneno, deyax nêkeno, şono xo erzeno zerrey kila adirî; qala vêrênan a ke vanîy “bê xîretîye esta kutikî ver, kutikî qebûl nêkerda” yena kî vîr. Kutikî zî tadaya dewleta Rome qebûl nêkenî.
Eşq zî esto. Eşqêy domanîye. Na hîkaye nawnena ke domanê kurdan, senêwa eşq û tada zananîye û çiwaya dewlete pîya şinasnenê û no hal zerrî û mezgê înan de çi dirbetinan akeno. Kilma qale, her hîkaye qala ma kena... Eke Hîkmetî bineyna taswîrê mekanan û însanan bikerdênê ez vana qey do hinîya hewl bibîynê.