Demokrasî yew çekuya (kelîmeya) yewnankî ya û çekuya demoratîa (demos=şar+kratîa=îqtîdar) ra virazîyaya. Demokrasî de, heme hemwelatîyî wayîrê eynê heqan î. Heme kes/kese rêxisrtinkerdiş, organîzekerdişê cemat û polîtîkaya dewlete de rol û mîsyonê xo ano ca. Yew îdareyo demokratîk de, heme kes awayêko aktif beştarê (tewrê) îdareyê dewlete û organîsazyonê sîvîlan beno. Xora yew sîstemo demokratîk de menfeet, huzûr û waştişê şarê esas girêno. Dewlete û organîzasyonê bînî; bê îradeyê şarê, nişnê xoser qeraran bigêrî û xoser hereket bikî. Yanî demokrasî de, soz û qerar; ê şarî yo. Her merdim; bi fikrê xo, bi bîr û bawerîya xo, bi ziwan û nasnameyê xo, xo bi azad îfade keno. Yew sîstemo demokratîk de, şar bi îradeyê xo yê azad, berpirsîyaranê xo, tayîn keno. Polîtîkaya serdestan ra, Rojhilatê Mîyanên de, şarê mîyan de, kulturê demokrasî hima cayê xo nêgirewto. Rojhilatê Mîyanên de, bedilîyayîş tike zor o.
Hima zî kulturê şîdet û despotîzmê dewam keno. Tirkîya de, name de demokrasi esto. Dewleta Tirkîya, dewamê Împaratorîya Osmanîyan a. Dewleta Tirkîya, bi Qanûnê Bingeyî îdare bena. Hetan eyro, bi îradeyê şaran, yew Qanûnê Bingeyî nêvirazîyayo. Demê Osmanîyan de, 1876 de Qanûnê Esasî, 1921 de Qanûnê Teşkîlatê Esasîye, Qanûnê Bingeyî yê 1924 û yê 1961î bê îrade û weçînayîşê şaran, temamen goreyê menfeet û îradeyê îqtîdaranê serdestan hedre bîyî. Qanûnê Bingeyî yê 1961 û ê 1982yî bi talîmatê mîlîtarîzmî virazîyayî. Dewleta Tirkîya, dewletêka îdeolojîk a û îdeolojîyê kemalîzmî esas gêna. Qanûnê generalanê 12’ê Êlule, tena bi tirkîtîy û sunîtîyî ser o awan bîyo. No Qanûn, vîyarnî ra hetan peynî, bi zîhnîyetêko faşîzan hedre bîyo. No qanûn de, kurdî û şarê bînê, mezheb û dînê bînê înkar bîyî. No qanûnê Bingeyî de, hima zî weçînayîş; bi bendê se ra desî beno. Raşta ey (jey), no bendê weçînayîşî; semedo kerdî û şarê bînî meclîs de temsîl nêbî ronîyayo. Hetan eyro, heme partîyanê sîstemî (pergalî) semedo ke Qanûnê Bingeyê bibedilnê, her weçînayîş ra vîyar soz dayo ke nê Qanûnê Generalanê 12’ê hewanê. La weçînayîş ra pey, no sozê xo nêardo. Hetan Qanûnê Bingeyî de, zafkultureya şaran esas nêgirêyo; Tirkîya de demokrasî tikê zor înşa beno. Semedo ke yew Qanûno Bingeyîno newe virazîyo; partîyanê sîyasîyan, sazî û dezgeyanê sîvîlan, epey taslaqê qanûnan hedre kerdî. La hetan eyro, yew Qanûno Bingeyîno demokratîk hedre nêbo. Ma yewnan (yewbînan) nêxapînî, hetan bi îradeyê şaran yew Qanûno Bingeyîno demokratîk awan nêbo, Tirkîya de ne yew weçînayîşo demokratîk beno, ne meseleya kurdan, ne zî meseleyê bînî çareser benî. Raşta ey, hetan Rojhilatê Mîyanên de, yew sîstemêko demokratîk awan nêbo; ne kurdî ne zî şarê Rojhilatê Mîyanênê, asaney nêveynenê.
Çi heyf ke dewletê Rojhilatê Mîyanênî, bi îdereyê despotîkî îdare benî. Epey dewletanê Rojhilatê Mîyanênî de, lîderê zaf dewletan, merdişê pîyê xo dima yenê îqtîdar. Mesela, Beşar Esad zî merdişê pîyê xo dima ameyo îqtîdar. Sûrîye de, Beşar Esad; semedo ke kurdî û şarê bînî, nêbî wayirê yew statuyî, çi destê ey ra yeno keno. Kurdan û şaranê bînan qetil keno. Bi na rewşa xo ya antîdemokratîke, bîyo sebebê peydabîyayîşê çeteyanê DAIŞ û El Nûsrayî. Îran zî zîndanê şaran o. Îran de kurdî wazenê ke, bi heqanê xo yê netewî biciwîyî. La Dewleta Îranî, bi îdaman û qetlîaman, kurdan ser o zilmê xo dewam kena. Iraq de, verê Sedamî bi gaza jehrî, kurdî qir kerdî. Cengê Korfezî dima, kurdan Vaşûr de, yew sîstemo fedral awan kerd. La vajêno ke “Gan vajîno. La xûy nêvejîno” Hukumetê Iraqî, ganî peranê neftî ra se ra 17 bidaynî kurdan, La epey yew demo derg de birnaybî. Hêrişanê DAIŞî dima, têkilîyê hukmatê Iraqî û hukmatê Vaşûrî normal bîyî û pereyî neftî newe ra ameyî dayîş. Bellî yo ke, hima zî kurdê Vaşûrî tam qebul nêbîyê. Misir de verê Husnu Mubarekî gonîya şarê Misirî mûlûsnaynî, epey yew serwete zî pêser kerdbî. Dima bi xoveradayişê şarê Misirî, textê Mûbarekî zî rijîya. Herinda ey (jey) de, Mûhammed Mûrsî ame îqtîdar. Mûhammed Mûrsîyî zî, sey heme lîderanê Rojhilatê Mîyanênî, dînê îslamî karard. Dima zî bi yew darbeyo leşkeri, herinda Mûrsîyî de, general Abdulfettah El Sîsî ameyo îqtîdar. Bahreyn de, sîstemo monarşî esto. Emîr û meclê înan esto, la sewbîna partîyî sîyasîyî qedexe yî. Lîbya de, merdişê Mûamer Kadafîyî dima, qaos dewam keno. Cengê zerrîyî hima zî dewam keno Her roj, bi desan merdimi mirenî. Fas de sîstemê qralîyetî dewam keno. Qralê Fasî, serekwezîrî û hukmatî ey tayîn keno. Katar zî bi monarşîyî îdare beno.
Hima zî partîyê sîyasî çin î. Kuwet de zî bi keyê El Sabahî îdere beno. Serekwezîr û hukmatê Kuweytî hetê emîrî ra tayîn benî. Mîyanê Lubnanî de, destê zaf terafan esto, aye ra no welat de zî huzur û îstîqrar çin o. Erebîstanê Siûdîyî zî zaf girewte yew dewlet a. Erebîstan, bi qralîyet îdare beno. Partîyê sîyasî, qedexe yî. Ûman de zî nê 45 serrî yo ke, Sûltan Kabûs îqtîdar de yo. Urdun bi qralîyet îdare beno. Partîyê sîyasî estî, la heme yewir qeraran qral gêno. Yemen de partîyê sîyasîyî estî, la giraneya înan çin a. Tabloyê Rojhilatê Mîyanênî zî ina (wina) yo. Welatê kurdan, mîyanê Tirkîya, Îran, Iraq, Sûrîye de bar (par) bîyo. Çi heyf ke nê heme dewletî, dînê îslamî û nîjadperesteya xo karanê. Tewr zaf zî kurdî, no tabloyê Rojhilatê Mîyanênî ra zirar veynenê. Sankî nê dewletê nîjadperestî bes nîyî, nika zî DAIŞ bîyo belayê sereye kurdan. Hetan Rojhilatê Mîyanên de demokrasî awan nêbo, sey DAIŞî hima zaf rêxistinê tarî vejînî orte. Dewleta Tirkîya vîyar de, di rayîrî estê. Yan ganî Dewleta Tirkîya, Qanûnê bingeyînî goreyê şertan û zafkultureya Tirkîya bibedilno û yew sîstemêko demokratîk awan biko. Yan zî sey heme dewletanê Rojhilatê Mîyanênî, ko bi yew ferasetêko otoriter şaran îdare biko. Eke Dewleta Tirkîya, bi no zîhnîyet îdare bibo, şarê Tirkîya qet (tu) huzur û aşîtî nêveynenê. Tirkîya, ko nê dirayîran ra yew rayîrî tercih biko. Hinê tercih ê Tirkîya yo.
MAMOSTE SILÊMAN