Li herêmê her bajarek xwedî çandek cuda ya cil bû bergan e. Hem bi kiraz û fîstanên xwe û hem jî bi cil û bergên xwe her bajarekî herêmê xwedî derg û dewlemendiyek e. Herêma Botanê, Herêma Colemêrgê, Herêma Wanê, Herêma Qersê, Herêma Amed û Herêma Dêrsimê şekl û şemalên cil û bergên wan ji hev cuda û rengîntir in. Ev çanda cil û bergan piştî li herêmê gund vala bûn û koçberiyê dest pê kir, di nava kurahî û mezinbûna bajaran de têk çûn û winda bûn. Niha ev çanda cil û bergan herî zêde li gund û bajarokan xwe bi giyan dike. Li bajarê Dêrsimê heta beriya komkujiya salên 1937-38'an welatiyan hilberîna cil û bergên xwe ji hirî, mû û berhemên sewalan ên ku li malên xwe xwedî dikirin bi tevnê xwe çêdikirin. Lê piştî komkujiyê sirgûnî û koçberiyê dest pê kir û nêviyê Dêrsimê vala bû. Kurdên elewiyên Qizilbaş ku xwedî çandek dewlemend bûn, piştî vê polîtîkaya dewletê ya koçberiyê dêsa xwe ji çand û kevneşopiya xwe bernedan û li gel vê yekê hemûna çanda xwe diparêzin. Li herêma Dêrsimê ku di komkujiyê de 70 hezar mirov hatin kuştin û bi 10 hezaran mirovan bar kir, parastina çandê li ser welatiyên gundan dijî bi giyan dibe.

Cil û bergên jinan;
Welatiyên jin ên ku li dijî sirgûn, komkujî û polîtîkayên bişavtinê têdikoşin, dîsa hewl didin ku çanda kofî, êlek, kiras û fûstanê herêmê biparin. Welatiyên jin kofiya ku ji çarika neqişandî ya bi morîk, Laçik, xêliya hevreşîm û xêliya zivistanî ya stûr, stûmalên hirî biparêzin. Jinên ku kofişê çêdikin xavikek zirav a bi navê ‘îzar’ bi ser dadikin.
Dîsa ji berhemen tevnê yên hirî û pembo gomlek û êlekê neqiyandî li xwe dikin û entariyê rengîn li xwe dikin. Ev entayirê binavê ‘Peşlî’ devê milê wî pir fireh in û ser wî bi kejik tê pêçan. Di serdemên zivistanan de jî bi ser van cil û bergan de gocik û Şalvar tê li xwe kirin.
Ji bo pê jî pêlavên banî bilind ên bi navê qundereyên reş û gorên hirî li xwe dikin. Ji van goran re jî ‘çakkala’ ango ‘menemse’ tê gotin.

Cil û bergê mêran;
Mêr bi komlekê, îşlik, şalvar, kemera tosya û saltaya zilam çanda xwe diparêzin. Mirovên dewlemend şalvarê xwe ji çuxê bizin û beranan çêdikin. Li herêmên çoltaran mintanên sipî jî tên li xwe kirin. Di demsalên zivistanan de bi ser van cilan de gocik tê li xwe kirin. Pêşiya Çûx vekiriye û bin çeng vekiriye. Di demsala zivistanê de bin çend tê girtin. Havînan li şûna Palto kulavê pîqût tê berkirin.
Şal û şepikê ku ji tevnê çêdibe jî pantolonê fireh û ceketê bê histu çêdibe. Milê wî bi zilek û fireh in. Dîsa pûşiyan didin serê xwe û gorên rîs û hirî dixin pê.

FERHAT ARSLAN - DÎHA-DÊRSIM