Endama Konseyê Caardişî yê KCKyî Fatma Adire derheqê Serrgêra 80. ya Qirkerdişê Dêrsimî de qisey kerde. Adire va ‘ma demêko derg o bi têkoşîn, cigêrayîş û belgeyan mehneya meşrûkerdişê qirkerdişî orte ra werdarnayo. 

Fatma Adire da zonayen ke hinî rayapêroyî û mîyanneteweyî de ameyo famkerdiş ke no qirkerdiş ameyo plankerdiş û wina dewam kerd: “Qerarê Qirkerdişê Dêrsimî netîceyê kombîyayîşê Heyetê Wezîran yê Komara Tirkîya de ameyo girewtiş. Qerar belgeyanê tarîxî de wina derbaz beno; ‘Tena bi hêrişkerdiş averşîyayîş, ocaxanê serewedarkaran cayê înan de verdano. No sebep ra yo ke yê ke sîleh xebetnayî, ganî ma wina bikerî ke nêşînbî zirar bidî ti kesî. Reyna ganî ma dewê înan taxrîb bikerî û keyeyan zî surgin bikerî’. 4ê gulana 1937 de no proses dest pêkerdo û bi hawayêko baş nîşan dano ke bi nê qirkerdişî çi ameyo hedefkerdiş.”


Dewamê qirkerdişî 

Adire dewamê qiseykerdişê xo de da zonayen ke çarçeweya Planê Şark Islahatî ke 1925 de ame vetiş de qirkerdişê Pîran, Sason, Mutkî, Zîlan û Agirî ameyî kerdiş û wina va: “Şarê kurd û rayberê kurdan ke vera nê hêriş û qirkerdişan de xopawitişê cewherî esas girewtêne, heme ameyî îdamkerdiş. Qirkerdişê Dêrsimî helqaya peyêne ya polîtîkayê ke vera kurdan de ameyî plankerdiş o. ”

Adire bale ante prosesê Qirkerdişê Dêrsimî ser û wina va: “25ê kanûna 1935 de wexto ke Qanûnê Tuncelî yeno vetiş û nameyê Dêrsimî beno Tuncelî, eynî wext de planê qirkerdişî zî erzîyenî dewre. Verê cû zî bi desan qereqolî Dêrsim de ameyî viraştiş û sewqîyatê leşkerî ameyo viraştiş. Qanûnê Tuncelî gama sifteyîne ya Planê Şark Islahatî yê Dêrsim de ya. Çarçeweya nê qanûnî de Abdullah Alpdogan tayînê Walîtîya Pêroyî ya 4. beno. Alpdogan tîya de tena sereyê xo otorîteyêk o. Gama dîyine ya nê planî Mehkemeya Îstîklalî ya. Nê heme amadekarîyê qirkerdişî yî. Mîyanê polîtîkayê qirkerdişî ke vera kurdan de yenî plankerdiş de Dêrsim sey tehdîtêko gird yeno dîyayîş. 1936 de qerargehê leşkerî yeno viraştiş û plan bi no hawa erzîyeno pratîk. Wexto ke plan erzîyeno dewre, kesê ke do surginê Anatolyaya Mîyanên bibî, cayê ke şêrî zî ameyî dîyarkerdiş. Netîce de rejîmê Kemalîstî gam bi game planê qirkerdişî erzeno dewre.”


Rolê cinîyan 

Adire bale ante rol û mîsyonê cinîyan ser zî û wina dewam kerd: “Polîtîkayanê qirkerdiş û surginî ra dima Dêrsim ser de polîtîkayê asîmîlasyonî zî ameyî meşnayîş. Çimkî dagîrkeran zî zanayêne ke nêşênî bi hawayo asan nê kulturê qedîmî werte ra wedarnî. Tîya de rol û mîsyonê cinîyan zî yeno zanayîş; cinîye dewamkerdişê ziwan, kultir û komelkî de wayîrê gird o. Helbet dewamê kultur û hunerê elewî û kurdîtî de rolê cinîyanê Dêrsimî zî dîyarker o. Labelê cinîyî Dêrsimî bi hawayo fîzîkî beşdarbîyayîşê şerî reyde estena xo dîyar kerdî. Kulturo ke bi Besê û Zerîfeyan dest pêkerdo, raştîya xo de kulturê xoverdayîşî yo û pawitişê ziwan, kultur û sewbîna yo. Besê û sewbîna bi desan cinîyê dêrsimî seba ke nêkewî destê dişmenî, xo teraşan (kaş) ra eştî war.  No semed ra yo ke hêzo dagîrker hîna zaf vera xo dayo cinîyan û keynekan. Na xeta cinîyan bi xoverdayîşê Bêrîtane dewam kerda. Reyna na xeta xoverdayîşî ewro Rojawan û pêroyîya Kurdistanî de zî dewam kena.”


Kulturê xoverdayîşî ganî yo 

Adire qiseykerdişê xo de qala têkoşîn û xusûsîyetanê Dêrsimî kerde û hayr ant prosesê referandûmî ser: “Referandûm de se ra 80 reyê nê Dêrsim de vejîyayî. No zî dûştê zanayîş û têkoşînê Dêrsimî nîşanê ma dano. Şarê Dêrsimî raştîya xo de nê referandûmî vera heme tewir polîtîkayanê asîmîlasyon û dagîrkerî de sey têkoşîn û vindetişêk dî. Dêrsim nîşan da ke hem bajarêk yê kurdan o û hem zî kulturê xoverdayîşî tede ganî yo û no het de vindetişê xo yê ‘nê’yî nîşan da. Bitaybetî zî seba ke bajarê elewîyan o, no het de vera faşîzmê Erdogan û Bahçelîyî de vindetişêko zelal nîşan da. Xora sewbîna tewir çîyêk nêameyêne pawitiş.”

Adire dewamê qiseykerdişê xo de wina va: “Serrgêra 80. ya Qirkerdişê Dêrsimî de ganî hêzê ke bin tehdîdê qirkerdiş û qetlîyaman de yî, vera faşîzmê Erdogan û Bahçelîyî de xoverdayîşê xo gird bikerî û cepheyê demokrasî û azadî hîra bikerî. Ganî destûr nêdîyo ke îradeyo ke referandûm de vejîyayo orte, pasîfîze bibo. Merdim ancax bi nêteriknayîşê ziqaqan, girdkerdişê têkoşîn û xoverdayîşî, eşkeno vernîya qirkerdiş û qetlîyaman bigiro.  Do peynî de cepheyo faşîst yê Erdogan û Bahçelîyî vînî bikero.”


Nika heme kurdan qir keno

Adire qala polîtîkayê ke ewro hetê Erdogan û Bexçelîyî ra yenî meşnayîş kerde û wina va: “Şarê Dêrsimî bi hawayo baş zano ke polîtîkayê ke nika yenî meşnayîş, dewamê polîtîkayanê ê çaxan î. Ewro Qirkerdişê Dêrsimî ser ro 80 serrî derbaz bîyî, labelê eynî zîhnîyet û polîtîkayî rojeve de yî û hîna zî wazenî kurdan bi hawayo topyekun biqedênî. O wext polîtîkayî bi hawayo parçe parçe ser kurdan de ameyênê meşnayîş, labelê ewro ser heme Kurdistanî de yenî meşnayîş. Wexto ke Dêrsim de qirkerdiş vîrazîya, şarê Dêrsimî tena sereyê xo bî. Labelê roja ma ya ewroyên de Dêrsim tena nîyo. Wasîyetê Seyîd Rizayo ke vera hêrişan de sere nêrona, Cizîr de Mehmet Tunçî temsîl kerd. Kurdistan de êdî hetê ruh û zanayîşî de ortaxî virazîya.”


Dêrsim wayîrê tarîxê xo vejîya

Adire qala kesê ke hewl dayî netîceyê se ra 80î yê Dêrsimî malê CHP û Kiliçdarogluyî bikerê kerd û wina va: “No raşt nîyo. Yeno zanayîş ke Dêrsim de tayê kesê ke hetgirê CHPyî estî. Labelê CHP no destegê xo vînî kerdo. Heto bîn ra eynî CHP sey berpirsîyarê Qirkerdişê Dêrsimî zî yeno zanayîş û heta nika no het de rexnedayîş yan zî efûwaştişêk nêkerdo. Merdim eşkeno vajo ke netîceyo ke Dêrsim de vejîyayo orte, girêdayeyê ortaxîya têkoşînê çep û şorişgeran o. Dêrsim wayîrê tarîx û ameyoxa xo û vindetişê xo vejîyayo. Şarê Dêrsimî xeta xo ya xoverdakar referandûm de zî nîşan da. Şarê Dêrsimî ke tarîx ra nata hêzê tekperest û dagîrkeran ra ziraro tewr gird dîyo, yewna rey rolê xo yo tarîxî ard ca û cewabêko gird da.“ 


 ANF/BEHDÎNAN