Awankerdîşê dewletanê netewan de, polîtîkaya dewletanê netewan redkerdîşê zaf kulturîye sero awan bîya. Her çiqas ke dewletê netewî demokrasî û rindîya demokrasî ra behs bikerê kî derheqê ziwanê mayke de goş nêdanê qeydeyanê demokrasî ser. Faydeyê dewleta înan a netewîye kamcî hetî ser bo, aye anê ca.
Ewro dinya sero zaf şarî, şarê zaf kêmî/azınlık, komê şaran estê la derheqê ziwan û kulturî de heq û huqûqê dewletanê netewan ra dot, heq û huqûqê zaf şaran bindest o, binê bandora dewletanê kolonyalîstan der o. Bi raştîye, ziwan û kulturê bindestî, bi asîmîlasyon, bi redkerdîş û înkarkerdîş rojbiroj benî weza û mîyan ra wurzenê ra. Nê dewletê kolonyalîstî, goş nêdanê şertanê dewletanê yewbîyaya ser û ziwanan û kulturanê bêkêsa teyna verdanê û merdena înan wazenê.Şoreşê Fransa ra ver ziwan û kulturî xoser bî la şorişa Fransa yo netewe ra dime, pêroyê dinya de dewletê netewî awan bî. A roje ra dime her dewleta netewîye bîye wayirê yew beyraqe, marşa xo ya netewîye yenî nasdayîş û îlan kerdî, ziwanê xo yo netewe danasdayîş û îlan kerd.Perwerdeyê xo zî bi perwerdeyê netewî arde ca. Endî na dewleta netewîyê rê ziwan û kulturê bînî lazim nêbî.
Coka ke polîtîkaya xo ya perwerdeyî înkarî sero awan kerde. Zereyê dewleta netewîye de çiqas ke ziwan û kulturê bînî estbî, pêroyê înan înkar kerd û nê ziwanan û kulturan sero qedexeyê de zaf pîl viraşt. Hem bi înkar, hem bi asîmîlasyon çînêkerdîşê nê ziwanan û kulturan sero zilmê de zaf giran ard ca. Mexsedê nê dewletanê kolonyalîstan o bî ke, ziwan û kulturê xo bandor bikerê û miletê de homojen virazêne.
Polîtîkaya înan a bingeyine na bîye. Neteweperwerîye, polîtîkaya dewletanê netewan a esas a.Seserra 18’îne de, dewleta fransijan de fransizkî ra dot 30 dîyalekte qisey bîyêne. Sey baskî, bretonkî, flemenkî, almankî, îtalyankî. 1794 bi qanûnê qedexekerdîşî, fransizkî ra dot pêroyê dîyalektê bînî qedexe kerdî. Nê qanunî de ponc madê muhîmî estbî.Gorê nê qanunî:1 - Fransizkî naye ra dime ziwanê perwerdeyî yo.2 - No qanûn her tim bineyê kontrolî der o.3 - Almankî qedexe yo.4 - Kes neşkîno zirar bido ziwanê fransizkî.5 - Naye ra dime ziwano fermî fransizkî yo.Demê de şenik ra dime, dûştê serewedardîşê mintiqayanê
Basque, Breton, Katalan
de no qanûn mîyan ra wuşt ra û perwerdeyê nê şaran ebe ziwanê dayike înan virazîya.Nêkesîkerdîş ‘kişiliksizleştirme’ polîtîkaya kolonîstan a bingeyin a. Na derheq de merdim şikîno çend nimûna sero vindero.
Irlanda
Irlanda kolonîyê Îngîlistanî yo. Îngîlistan şarê kolonî sero nêkesîyê de zaf pîle viraşta. Rojan ra rojê, leşkerê Îngîlistanvenga Manus Owenî danê. Manus Owen yew domanê Îrlanda yo la bi nameyê ey venga ci nêdanê, ci ra vanê Roland. La Owen qet vengê xo nêkeno. Na rewşe de kî zaf keyfê xo êno. Hevalê Owenî ci ra vanê:3 Owen, to dîyo, leşkerê Îngîlistan bi nameyê to venga to nêdanê. Her tim to ra vanê Roland. Ti qey cara vengê xo nêkena?Owen vano:3 Hiiiiiiii. No fikrê şima çiqas çîyê de xirabin û komîk o. Leşkerî ya nameyê min nêzanê, ya kî neşkînê vajê Oven coka min ra vanê Roland. Xora na pox ra kî, ez şima pîncan ra zaf xuye keno.
Gambîya de
Gambîya, Afrîqaya Rojhîlate de welatê de şenik o. 1965 de kolonîyê Îngîlistan o. Ziwanê gambîyayo fermî îngilizkî yo. Her qebîla ziwanê xo qisey kena lê tewr yew ziwan, ziwano nuşte nîyo. Ziwano fermî ziwanê şarê Gambîya nîyo, ziwanê kolonyalîstan o.Îngîlistan a kolonyalîste, Gambîya de verên de mensubanê asta dewlemende perwerde kenê. Çimke asta dewlemende, kulturê Îngîlistan ra hes kerdo û rengê xo ra, kulturê xo ra nefret kerdo. Kultur û ziwanê Îngîlistan seba înan çîyê de zaf rind bî. Mezgê înan de, kulturê îngilizan bî kulturê înan o orîjînal la kulturê xo yo orîjînal kî xo vîr ra kerd. Welatê xo ra zêde welatê îngilizan nas kerd û welatê îngilizan û kulturê îngilizan musayî. Gambîya de, ziwanê qebîlan sey ziwanê mayke qisey bîyêne. Xo ra ziwanê mayke înan kî ziwanê qebîlan bî. Nifisê gambîya ra, % 42’î ziwanê Mandinka, % 20’î ziwanê Fula, % 15’î ziwanê Wolofî qisey kerdêne.La nê ziwanî, ziwanê nuşteyî nêbî. Ziwano nuşte û fermî, îngilizkî bî. Dezgehanê dewlete de, karanê fermîyan de, wendegehan de îngilizkî amêne şuxulnayene. Tayê wendegehan de kî sey ziwanê dîyinî fransizkî û îngilizkî şuxulîyêne. Pêroyê cayanê bînan de kî ziwanê orîjînalî / ziwanê mayke gambîyayijan qisey bîyêne. Her çiqas ke perwerde, bi kulturê gambîya virazîyêne kî mexsedê Îngîlistan a kolonyalîste, qebulkerdena kulturê îngilizan sero bî.
Komara Tirkîyaya kolonyalîst û ziwanê kurdî
Komara Tirkîya ya kolonyalîste, roja awanbîyayişê xo ra nika, înkarê şaran û ziwanan sero xo awan kerd. Ziwan û kulturê tirkan ra dot tewr yew ziwan û kultur qebul nêkerdo û destur nêda perwerdeyê înan. Hem qedexekerdîş hem înkarkerdîş, bingeyê polîtîkaya dewleta tirkî yo. Seserra ke na polîtîkaya xo ya înkar û qedexeyî dewam kena. Dewleta tirkî de yew ziwan /tirkî, yew mileto netewe / tirk, yew beyreqe / beyreqa tirkî, yew kultur / kulturê tirkî esas o. Xeyaya na polîtîka entegrasyon û çînêkerdîş o.Eke ma bi na fikr dewleta Tirkîya netewîye de nîyadî, vênênî ke polîtîkaya xo ya bingeyine, homojenîya miletê tirkî sero ya. Tirkbîyîş, kemalîstbîyîş, bisulmanbîyîş / sunîbîyîş û înkarkerdîş bingeyê polîtîkaya dewleta tirk o.Na polîtîkaya dewleta Tirkîya netewîye, 1908 de bi wasitaya ‘qanûnê esasî’ dest kena ci û hetanî ewro dewam kena. Gorê hukûmê nê qanûnî, karê dewlete de zanayena ziwanê tirkî mecbur a. Ziwanê tirkî ra dot, pêroyê ziwanê bînî qedexe yê. Bi ziwanê dayika şaranê bînan perwerdeviraştîş qedexe yo. (BIDOMYO)
LÊL AMED