1’ê Gulane bi dinyayî de yewbîyayîşê paştîdayîşê karkeran o. 1’ê Gulane rojê xoverodayîşê têkoşîna kedkaran û xebatkaran o. Nê sebeb ra zî her serre rojê 1’ê Gulane bi dinyayî de yeno pîrozkerdiş. Dîroka 1’ê Gulane verê verkan semeda têkoşîna xebata 8’ê saetî ra nê fikir xebatkaranê Avustralya ra vejîya. Xebatkaranê karkeranê Avustralya 1856 de semeda xebata têkoşîna 8’ê saeti ra meşî çalakî viraştî. 21’ê nîsanî de heme karkeran yew roj kar caverada. No hewa pîrozkerdiş her serrî dom kerd.
TIrkîyayê de 1’ê Gulan
1’ê Gulane demê Osmanî ra 1872 dest pê bî û seba zilm û zordarî ra heyana yew wextî ra bêvengey bena. Hînê badî zî serra 1872 de îlankerdişê meşrûyetî ra pîya mîyanê xebatkaran ra yew têgêrayîş dest pê keno. Bi raya verên ra pîrozkerdişê 1’ê Gulane 1909 de Uskup de xebatkaranê tirkan, bûlgar û sirp î pîya yew çalakîya meşe de 1’ê Gulane pîroz kenê. Hînê badî serran ra zî 1910 Selanîk de, Uskup de û 1911 de zî Selanîk, Stenbol û Edîrne de zî 1912 de ame pîroz kerdiş.
Bi serra 1913 de zî heme qada pîrozî qedexe bî û nê rewşa qedexekerdişî heyana 1914 de Şerê Dinyayî ya Yewin ra dewam kerd. 1’ê Gulane bi raya verên ra 1920 de xebetkaran Stenbol de birîyarê pîrozkerdişê 1’ê Gulene girewt. Seba ke o wext Stenbol binê dagirkerî de bi no semed ra zî rewşa asayî ra 1’ê Gulane de kar canêverda.
Eynî serre mîyan de zî bi verên ra Trabzon de û heremê Behrê Sîyayî de zaf cayan bi meşe û çalakîyan reyde 1’ê Gulane pîroz kerd. Sera 1921 de zî hemverê qedexekerdişê hêzê dagirkeran ra zî ancî zî Vapûra Tramvay de û fabrîkayan de xebatkaran Stenbol de Enqere de Îzmîr de û Adapazare de Roşanê 1’ê Gulane pîroz kerde. Îlankerdişê Komarî ra dimi zî hemverê pîrozkerdişî ra tengayî virazîya. Hukimatê Komarî 1924 de pîrozkerdişê 1’ê Gulane qedexe kerd.
Dadgehê Îstîklalî
Ancî zî Enqere de Yewbîyîşê Umûmeya Ameleyan pîrozî viraşti. 1925 de zî seba serehewenayîşê Şêx Seîdî ra bi zanayî ya qanûna bêvengî ra qanûna Takrîrî Sukun ra mitînga Cemîyetê Telalî Amele ra destûre nêday û ancî zî pîrozî virazîyay. Seba weşanîya broşurî ra zafî kesî Dadgehê Îstîklalî de amey muhamekerdiş û zafin zî no sebeb ra ceza girote. Serra 1926 ra tepişe heyana 1975 de 1’ê Gulane raşteyan ra nêamey pîroz kerdiş. Sewbîna tewir ra tayê cayan de pîrozî virazîyay. Darbeya 1960 ra pey her çiqas seba 1’ê Gulane ra zordarî wedarîyay ancî zî bi rewşa fermî ra pîrozkerdişî ra destûre nêday.
Serra 1925 de vejîyayîşê yew Kanûnî ra 1’ê Gulane roşanê gulukan îlan bî. 1935 de zî seba vejîyayîşê nê qanûnî ra Netewîya Roşanî ra seba tatîlê pêroyine ra 1’ê Gulane roşanê wisarî û roşanê Gulane qebûl bî. Encax seba nê tatîlê pêroyine ra o roj ucret nêdanê xebetkaran. Serra 1951 de vejîyayîşê yew qanûnî ra nêmeyê ucretî day û 1956 de zî tam ucret ame qebûlkerdiş. Bi serana dimi zî pîrozkerdişê 1’ê Gulane Stenbol de Tepebaşî de yew salona veyvî de ame pîrozkerdiş.
Tirkîya de bi raya verên ra ke pîrozîya girda 1’ê Gulane 1975 de yew mitînga girde reyde ame pîroz kerdiş. Rayberîya DÎSK ra meşa pîrozî Beşîktaş de destpê kerd heyana qada Taksimî meşîyay. Tirkîya de 1923 bi fermî ame pîrozkerdiş. 1977 de 1’ê Gulanê Taksîm de qirkerdiş o gird virazîya. Nê qirkerdişî 37 şorişgerî cuyê xo vinîkerdî bi seyan ra zî birîndarî bî. Heyana ewro zî faîlê qirkerdişê Taksîmî nêvejîya yo raşte. 1978 de rayverîya DÎSK de Taksîm de 1’ê Gulene hemverê qirkerdişê 1977 ra hîna rewşa girdi ra pîrozî viraştî.
Hînê badî zî serra 1979- 80 de zaf cayan ra tengayî virazîyay. Darbeya cuntaya 12’ê Êlule zî bi temamî ra Roşanê 1’ê Gulana hewana û qedexe kerd. 2008’ê nîsanî de 1’ê Gulane rojê paştîdayişê û kedê qebûl bî.
Doza Somaye çareser nêbîya
KomirêSoma de 300 kes karkerî cuyê xo vinî kerd. Nê heme qezayî sekî bi rewşa normalî ra yew rewşa qederî ya. Ewro hema zî nê doza karkeranê Soma çareser nêbîya. Ewro hema zî karkerî û xebatkarî qet yew heq û huqiqê înan çinî yo. Bi tena binê însîyatîfê taşeronî ra her roj zilm û kedwarey veynenê.
Heyana pergala nê taşeronî nêwedarî yo se nê zilm û kedwarey her roj dewam kena. Pergala taşeronî ewro Tirkîya û Kurdistanî de xoser yew mijarê xususî yê gird o.
Zaza CEBELÎ