Verba benda weçînayişê têkoşîna kurdan - 1
Tirkîyayî de dewlete hinî kerda ke hukûmatan zî mecbûr veradana zey xo bikarno. No tewr sîyaset her tim bîyo bela serê kurdan. Her tim sîyaseteke gemarine û genî kurdan ser de dayê meşnayişî û kurdan qirkerdêy. Kurdan zî weş fam kerdo ke partîya kurdan semedê qirkerdişê kurdan dewletî mekerêy ra zey sîgorta vînenêy. Tarîxî de semedê sîgorta hertim bibo ra kurtan xoverdayişêy zaf giran dayê.Rayber û hukûmatêy tirkan hertim waştê ke kurdan qirbikerêy. Waştê ke nirxêy kurdan, fikrê kurdan, zikrê kurdan heme binpay bikerêy ke kurdîy warêteya paradîgmay xo mekerêy. Her tim mecbûrê sîyaseta xo ya gemarine ya moternîteya kapîtalîzmî kerdêy ke çerxa kapîtalîzmî bigeyro. Çimkî kapîtalîst zaneno ke kurdan tarîxa xo de her tim verbê koleteya kapîtalîzmî vindertêy û xoverdayiş dayê, eke kurdî xoverdayişî de biser bikûrê do koka kapîtalîzmî bêro.
Hukûmetîy zî semedo ke kurdîy bi ser nêkûrê; bi mal, bi ziwan û bi kulturê yê gemarine waştêy ke kurdan bixapînêy û asîmile bikerêy. Kurdîy zî verbê kerdişêy hukûmatan da weş fam kerdêy ke heta kurdîy xo bi rêxistin mekerêy û mafê xo bi qanûn nêkerêy mafêy kurdan nîno dayene. Semedê ney zî tarîxa kurdan de hertim wazîyayo ke kurdîy xo qada legal a demokrasîyî de xo îfade bikerêy. Bikerêy ke bibêy partîyeke sîyasî û sîgorta kurdan û kerdişêy hukûmat û dewletan hemeyan berteraf bikerêy ke Tirkîyayî de demokrasîyî bi ca bikerêy. Çi marîfeto se heta ney gamî kurdan çiqas vato aştî û biratî, rayverey hukûmatan nêy qalan ra zaf tersayê û dijverê nêy qalan kurdan de şer kerdêy û hertim waştêy ke kurdan bi her warî de bitersnê, qirbikerêy û bihelîney.
59 partîy ame qefelnayiş
Wexta ke ma ewnîyenêy partîyê ke Tirkîyayî de ameyê damezrayişî, partîy ke nêkewtêy serê dewlete an zî hukûmatan ameyê qefelnayiş. Qefelnayişê partîyan de dadgehêy leşkerî ra bigê heta Dadgeha Makeqanûna Meclîsa Tirkîyayî partîyan qefelnay. Goreya cigeyrayişan heta ney gamî 59 partîy bi qanûnêy Tirkîyayî yê gemarine ameyê qefelnayiş. Nînan mîyan de qefelnayişêy balkêş û dij qanûna Tirkîyayî partîyê kurdan êy. Zatî çîyê ke ma kurdan zî eleqeder keno mijara qefelnayişê partîyê ma kurdan êy.
Partîyê kurdan qefelnenêy
Partîyê kurdan yên ke ameyê qefelnayişî DEHAPî ra heta DTPeyî bi plan û projeyê dewlete û hukûmata Tirkîyayî amey qefelnayiş. Na gamî ra verbê serrên 1990: DTP, Ozgur Partî, DEHAP, HADEP, DEP, OZDEP û HEP heta ney gamî ameyê qefelnayiş. Çi marîfeto se kurdîy mafêy xo yê rewa çarçiweya demokrasîyî de waştêy bîyarê ziwan la hukûmat û dewleta Tirkîyayî vato: “Partîyê kurdan heme antîdemokratîk êy û karê perçekerdişê Tirkîyayî kenêy.” û partîyê kurdan qefelnay. Ma yew bi yew partîyê kurdan ser bivinderêy û ma bivînêy ke kurdan tirkan ra çiçî onto û goreya ey ma kurdîy vernîya xo roşnî bikerêy ke verbê sîyaseta gemarine ya tirkan nêxapîyê.
Sîyasetmedareke kurd heta ke fam nêko tirkîy û dewletêy bînîy kurdan senî xapînenêy, nêşkenêy partîya xo avera biberêy. Serrên peynî de zaf sîyasetmedarêy ma kurdan no fam kerdo û zaf gamêy weş ameyê eştiş la hewna aştî û aramîya ke kurdîy wazenê ra zaf gamîy estêy. Ma semedê ey rayîrî abikerêy ra xoverdayişê xo gere bêmîyanin bidê domnayişî.
Dewra HEP-DEPî
Kurdan wexta ke partîyeke ronayê her tim hesabê girotişê ey partî kerdêy û hertim partîyeke alternatîf zî ronayê. Partîya kurdan ya HEP 7 hezîran 1990 de ame ronayiş. 20 citmeng 1991 de kewt weçînayişê pêroyine û bin bi hevpareya SHPî de kewt Meclîsê Tirkîyayî. 31 adar 1992 de wekîlêy HEPîy mecbûr mendîy ke SHPî ra îstîfa bikerêy û ravêrêy DEPî. Semedê gumana girotişê DEPî zî partîya OZDEPî 25 hezîran 1992 de ame ronayiş. Gumana wekîlan û şarê kurdî raşt vejyabi 3 temmûze 1992 de HEP, 4 temmûze 1992’de zî partîya OZDEP amey qefelnayiş. Her tim kurdan têkoşîna xo ya demokratîk şopnay û naray 7 gulan 1993 de bi serekeya Yaşar Kaya DEP ame ronayiş. 27 hezîran 1993 de kongreya xo a yewine viraşt la çend aşman emrê ci bi. 14 elule 1993 de HEP zî ame qefelnayiş.Tirkan belî kerd ke şopa Osmanîyan de wazenêy kurdan qirbikerêy. Kurdîy zî verbê ney xo mecbûr hîskerdêy ke partî ronê û bibêy sîgortaya kurdan.
Dest bi qetilkerdişî kerdîy
Tenê girotişîy qîmê hêrsa hukûmet û dewleta tirkan nêkerd. Ewnîyay ke çiqas partîy kurdan genêy rayna partîyeke newe akenêy. Hêzêy dewletî û hukûmata ey demî tersa kurdan ra dest bi qetilkerdişê partîzan û dildarêy kurdewaran kerdîy.
Hezên belî ku cira vanê tarî, 2 elule 1993 de endamê Meclîsê Partîya HEPî Habîp Kıliç Êlih de qetil kerdîy. Pey ra 4 elule 1993 de wekîlê DEPa Mêrdînî Mehmet Sîncar û rayîrberêy rayvistineya Êlihî ra Metîn Can qetil kerdîy. No zî dilê înan rehet nêkerd ewnîyay ke qetilkerdiş zaf bal onceno, 16 elule 1993 de Serekê Pêroyinê DEPî Yaşar Kaya bi Dadgeha Ewleheya Dewletî ya Enqereyî ame tepiştiş. Tepiştiş û zîndankerdiş sîyaseteke newe ya tirkan nêbi. Serekê kurdan verî zî ameynêy tepiştiş, surgunkerdiş, zîndankerdiş an zî dardekerdiş. Semedo ke qada navnetewî de Tirkîya bi kerdişêy xo yê hovane zaf bal nêonco ra dardekerdiş nêkerd la zewnbî kerdişêy hovane heme sîyasetmedarêy kurdan ser de pêk ard û wazeno hewna zî bîyaro.
14 şaredar ravêray DEPî
No destpêkerdişê Qirkerdişê Sîyasetmedarên Kurdan de zora tikey sîyasetmedarêy kurd yê partîyê bînan şîbîy. Zey ke qetilkerdişê dewlete û hukûmatî protesto bikerêy û qebûl mekerêy ra 14 şaredarêy partîya SHPî ra 8, xoser 2, ANAP, DYP, CHP û DSPî ra zî yewêr şaredarêy şaristanan, qezayan û cayêy bînan de partîya xo ra îstîfa kerdîy û ravêray DEPî.
Kurdan û partîy înan ser de her tim zextîy, zordarîy û qetilkerdiş û tepiştişîy dewam kerdêy la no rayeke bîn qîmê hukûmatî nêkerdê, çimkî kurdan ra zaf tersayê û 23 tebax 1993 de Dadgeha Makeqanûn OZDEP zî qefilna.
Rayîra raştî şopnayî
Her qefilnayişê partîyeke kurdan bi giranî semedê ‘Yewiteya dewletî kerdê talûke, xo û şarî rêxistinê perçekerdişê Tirkîyayî kena’ ra amey qefilnayiş la kurdîy xoverdayişê xo ra tawîz nêday û her tim rayîra demokrasîyî de waştîy ke sîyaset bikerêy û 12 qanûn 1993 de DEPî kongreya xo ya 1’in viraşt. Serekê ra zî Hatîp Dîcle ame weçînayiş. No serkewtişê DEPî nîyame hezmkerdiş û hêzêy belî ke cira vanê hezêy tarî yê hukûmat û dewletan 25 sibat 1994 de bonê merkeza DEP û 8 bonêy bînîy yê partîyî bombe kerdîy. Hinî bi ke DEP mecbûr mend ke weçînayişê 25 sibat 1994 ra biryar da ke xo bionco.Hewna zî tersa serkewtişê partîya kurdan, mezgê hukûmatî ra pak nêbi tam çepê ci tersa înan hewna zaf bibi. Ey semedî ra bi nijadperestêy xo zaf cayan de herîşê kurdan kerd. Goreya înan ‘eke sîyasetmedarêy kurdan bierzêy zîndanî û kurdêy ke metrepolêy tirkan de zey xizimkarê înan kar kenêy bîyamaynê tersnayiş do kurdîy bibîyaynê rayîra tirkan ser, bi ney hawayî zî kurdo ke vatêy ez kurd a do tersana kurd û kurdewar betal bikerday û do meşîyay partîya kurdan an zî do partî nêronayê.’ Hukûmat û dewleta tirkan plana cezayî kerd dewreyî. 2-3 adar 1994 de bi biryara lijneya meclîsê tirkan despênêkedişê wekîlêy kurdan wedarna. Leyla Zana, serekê DEPî Hatîp Dîcle, Orhan Dogan û Selîm Sadakî ra, semedê ke ‘endamê partîyî yê’ ra her yewî ra 15 serr ceza birnay. Nêy wekîlîy 10 serran zîndanî de pawitîy. Pey ra semedê ney dawayî Tirkîya bi kiştê Dadgeha Mafê Merdiman ya Ewropayî ra ame mahkûmkerdiş û cezakerdiş.
Şarê kurd raşteya xo ra nekewt rayîra şaş û waşt ke her tim rayîra kurdewarey û mafe kurdan bi rayîrêy demokratîk xoverdayişî ra bibêy sîgorta û her tim sîneyê xo vebê barbareya tirkan de day zext û zordarîya înan ver la dewleta tirk no çî qebûl nêkerd. 16 hezîran 1994 de DEP zî qefelna. (BIDOMYO)
Partîbîyîş ra qet fek veranêdayî
Verê dewleta Tirkîyayî qirkedişêy kurdan bi destêy împaratorîya Osmanîyan dest pêkerdo. Tîrkîyayî zî zey Osmanîyan polîtîka qirkerdişê kurdan dewam kerdo. Tenê Tirkîya nê, dewletêy Iraq, Îran, Sûrîyeyî zî goreya xo qirkerdişê fizîkî, madî û manevîyata kurdan kerdêy. Hewna zî domnenêyHelepce, Enfal, Amûdê, Koçgirî, Agirî, Dêrsim, Sewaz, Gurgum, Amed, Cizîr, Şirnex û hewna zaf cayan de qirkerdişan kerdêy û herî peynî Roboskî, Şengal, Kobanê û hewna zaf cayêy loqal de qirkerdiş dewam kerdo û keno. Her qirkerdişî de zî dewletêy ke vanêy ma demokart êy zî vengê xo qirkerdişêy kurdan ver de nêvetêy û hîrê meymûnan kay kerdêy û hewna zî kenêy. Tîya de kurdîy semedo ke qir nêbêy xo mecûr hîs kerdêy ke partîya kurdan bibo ke gireweyê sîgortaya qirkedişî bivînêy. Kurdan her tim waşto ke bi partîbîyişî verbê qirkerdişan bigero ke paradîgmay kurdan payan ser de bimano û kurdîy nêhelîyê. Verbê waştişê kurdan de zî hukûmatan û dewletan qanûnêy newe vetêy, wekîlêy înan eştêy zîndanan, bi înan îşkence kerdêy, endam, serek û dilwaşteyê kurdan yewbiyew qetil kerdêy û faîlêy kiştişan belî bîy, kerdîy faîlî mechûl. Zafêreya qetilkaran bi destêy hukûmat û dewletan amey xelatkerdiş. Amey xelatdayişêTirkîyayî de goreya daneyê cigeyrayişan û xeberêy ke vejyayê meydanî zafêreya qetilkarêy kurdan na gam zereyê AKP, CHP û MHPî de tewr bi tewr girweyan de kar kenêy û tikey zî bîyê wekîl û ameyê xelatkerdişî.
Dewlete biryara qirkerdişê da
4 temmuze 1996 de Bozlak û endamê meclîsa partîyî heme bi biryara Dadgeha Ewlehîya Dewletî ya Enqereyî amey tepiştiş û eştîy zîndanî. Astengîy dewlete û hukûmatî nêqedîyay 10 sibat 1998 de polêsan eşt bonê navenda partîyî û dest da ser arşîvê ci. 2 roj pey ra eştîy bonê navendî ser. Zaf kesan girotîy bin çiman û endamêy meclîsa partîyî ra Kemal Okutan, Abdullah Varli, Hasan Dogan bi biryar tepiştîy û eştîy zîndanî. Pey ra 19 tebax 1998 de semedê damusnayişê Bozlakî o zî ame tepiştiş. Ney ra pey bi talîmat dozgerê DGMeyî Talat Şalkî polêsan eşt heme bonêy HADEPî ser. Zey qirkerdişê kurdan bikerêy 270 kesêy ke rayberêy partîy bîy û 3 hezar û 215 kesêy ke meymanêy bonî de estbîy heme girotîy binçiman. 13 navendêy partîyî ra; sekreterê pêroyine Ahmet Turan Demîr, hetkardoxê serekê partîyî Bahahttîn Gunel û endamêy meclîsê partîyî ra Emîne Misir, Huseyîn Yilmaz û Şahbetîn Ozarslaner û 7 serekêy şaristanan eştî zîndanan. Nê operasyon ra zî dîyar bike dewlet biryarê qirkerdişî dabi.
HADREKERDOXE: EHMEDÎ BIRA