NEWZAT ÇAPKIN*


Her neslin aynı gerçekler üzerinde tarihini yeniden yazar ve yorumlamaya çalışır. Bu tarihsel ve toplumsal ilerlemenin gerekliliğidir. Aram Yayınları’ndan çıkan Laleş Çeliker’in ‘Êhmedê Xanî Tarihi’ kitabı tarihsel mirasın günümüz inşasında hayat bulması açısından son derece önemli bir eser. 

Yazar Çeliker’in kitabı, tarihsel bilincimizi uyandırdığı kadar, günceldeki inşanın yapı taşlarını sağlam kurmada da güçlü bir tecrübeyi sağlıyor. Bu özelliğiyle dünün harcı ile bugünün malzemesini birleştiriyor. 

Yazarın eseri iki bölümden oluşan bir araştırma kitabı niteliğinde. Birinci bölümde Çeliker, Êhmedê Xanî’nin satırlarını yeni bir analize tabi tutuyor. Analiz; zorunlu olarak toplumsal sorumluluğu yok etmek için gerekli önlemlerin alınmasını izler. Kürt toplumunun sorunsallığını teşkil eden etkenlerin bertaraf edilmesinde yine Xanî’nin satırlarında bir toplum bilimci özelliğiyle anlatmaktadır.

Êhmedê Xanî’nin yeniden analizi

Êhmedê Xanî’nin sosyolojik tespitleriyle yazarın yeniden analizi, toplumsal gerçeklikte özgürlük tutkusunun yaşamsal alanda hayat bulması için toplumsal düzenin özgürlük karekterinin uyumlu olmasını sağlayıcı önlemleri de alabilmektedir. Xanî’nin şiirsel ve kısa şifrelerini geniş bir yorum ve güçlü dayanaklarla yazar çözmüş ve anlatmıştır. 

Çeliker, Xanî’yi tek bir sosyal bilim dalında tanımlamamış. Onun Kürt kültürel ve tarih anlayışının odak noktası olarak, çok yönlü ve bütünlüklü bir bilge olarak anlatmaktadır. Xanî’nin anlatımları da bunu gerektiriyor.

Yazar, Xanî döneminin konjonktürel durumunu Kürdistan coğrafyasında egemenlerin birbirleriyle ilişkisi ve çelişkilerini Kürtlerin üst sınıf karakterlerini yönetimsel özelliklerini geniş bir çerçevede anlatmaktadır. Neden ve sonuç ilişkilerinin, avantaj ve dezavantajlarını, zemin boyutu bir uzman bilinciyle günümüzde güçlü bir hafızanın oluşmasını sağlıyor.

Bilinmeyen yönleri

Kitabın ikinci bölümünde ise Yazar Çeliker, Xanî’nin bilinmeyen yönelerini “Mem û Zîn” eserinde yine onun anlatımında ortaya çıkarmaktadır. Çağdaş bir zihin ve yaşam gücüyle akademik bir titizlikle usta bir yöntemle Xanî’nin özlemi olan anadili ile anlatmıştır. Xanî’yi anlatırken adeta toplumsal ruhun her alanda dile gelip, hakikatın kelamını Xanî ağzıyla dile gelmesidir. Bu açıdan yazarın kitabı tarihi bir eserdir. 

Kitap yine Kürdistan tarihinin bir bölümünü anlatıyor. Anlatımı sosyolojik analiz esasına dayalıdır. Toplum yönetim, karakter eksenli olmakla birlikte evrensel tarih anlayışının bakışı ile anlatması gerçeği dili olma özelliğini kazanmıştır.

Yazar Çeliker, Xanî’nin mısralarında anlattığı dönemin Mir’lik yönetimini, yani iktidarı ateşe benzediği, ateşin hem yakıp kül etme yönü hem de yaşam vericiliği mitolojik anlatım, hadisler ve filozofların anlatımıyla ‘adil iktidar’ ile ‘zalim iktidar’ özelliğini genişçe belirtmektedir.

Xanî’nin güncellenmesi

Xanî’nin özlemini günümüzde bütün boyutuyla özgürlük mücadelesinde yaşamsal kıldığını en önemlisi de özgürlük paradigmasının yaşamın tüm alanlarında Xanî’nin güncellenmesi olduğu gerçeğini ve bağlantısını kurmuştur.

Êhmedê Xanî üzerinde çokça yazılar yazılmıştır. Her anlatım ve yazının bir anlamı vardır. Ancak Xanî’nin günümüz zihniyetiyle hakettiği bir çözümlemeye tabi tutan önemli eserlerden biri Yazar Laleş Çeliker’in yazdığı eser olduğunu rahatlıkla söyleyebiliriz.


* Şanlıurfa 2 Nolu Kapalı Cezaevi