Festîvala 16. ya Xoza û Kultur yê Mûnzûr ke 28ê Temmuze de destpa kerd û rixmê OHAL û qedexeyan raştê eleqeya gird amê, roja verên eve aktîvîteyanê cîya cîyayî qedîya. Çarçoveyê bernameyê roja peynî yê festîvalî de panelê ‘Ciwîyayişê şaran de muhîmîya zonî’ û ‘Dersim de texrîbatê ekolojî’ ra pîya şîyayişê dorme virazîya. Festîval eve wekerdenê çila û dûayan qedîya.
Panelê ‘Ciwîyayişê şaran de muhîmîya ziwanî’ ke Kuçeyê Senatî de virazîya raştê eleqeyekê gird ame. Serokê Şûbeyê Îzmîr yê Egîtîm Senî Hasan Alî Kiliç ke tewrê panel bi aşkere kerd ke eke kirmanckî bimiro kultur kî mireno. Panelo ke moderatorîya ci Leyla Akyildizî kerd de Huseyîn Ozan, Kemal Kûtlû û Hasan Alî Kiliç zey qiseykerdox tewr bî.
‘Talokeyê vindîbîyayen rameno’
Serokê Şûbeyê Îzmîr yê Egîtîm Senî Hasan Alî Kiliç ke hayr ant civakî de muhîmîya kirmanckî ser, vist vîrî ke kirmanckî hetê Mîletê Jûbîyayî lîsteyê ‘zonê ke bin talokeyê vindîbîyayen de yê’ de yeno damûsnayen. Kiliçî aşkere kerd ke gerek no lehçe bi qiseykerden raveybîro berdin û nîya va: “Bi merdenê no zonî ra pîya kultur kî mireno. Zonê ma hendê şitê may erja yo. Dewlet îta de serva kiştişê no zonî gureyîna. Bi destê mualîman tomet kenê, yê ke bi zonê xo de qisey kenê rê ceza danê.”
‘Zon wexto ke bîro qiseykerden ciwîyeno’
Kiliçî hayr ant êriş û qetlîamanê dewlet yê 1937î ra na het ser û aşkere kerd ke qetlîamê ke 1937-38î de viraştî waştî emserr Cizîr, Nisêbîn, Şirnex û Shur de kî bikerê. Kiliçî da zonayen ke meqsedê nê sereştişan çinîkerdişê zon, kultur û tarîxê nê cayan o û qiseyê xo bi nê vatenan ramite: “Eke ma seweta zon tekoşîn bikerê, besekenime zonê xo bide ciwîyayen. Ciwîyayenê jew zonî destê însanan dero. Eke ma zonê xo de qisey nêkeme ozon mireno. Azadîyê ke danê zonanê bînî wa bidîyo zonê ma kî.
‘Garantî şert o’
Panelîsto bîn Huseyîn Ozanî kî hayr ant demê Osmanîjan de polîtîkayanê Îtihat û Terakî ser û aşkere kerd ke netîceyê nê polîtîkayan de sifte Hermenî amey qirkerden. Ozanî vist vîrî ke dûştê kurdan de zî polîtîkayê jûkerdî day destcikerden û behsê detayan kerd: “Serva ke bi polîtîkayanê jew zon û jû mîllet nayî pratîze bikerê kurdan bin nameyê ‘birabîyena dînî’ de xapînay. Peycoy kî zonê ci ra vistnay û hewl day ke asîmîle bikerê.” Ozanî da zonayen ke însanîyet bi kultur, zon, îtiqat û şiklê ciwîyayişî bîyayişê xo ferz keno û va: “Cografyeya Anatolya de xêlê zon û mîlletî estê. Serva ke herkes bi zon û kulturê xo weşîya xo bido ramitene ganî garantîya makeqanûna zagonî bibo.”
Huseyîn Ozanî da zonayen ke “bedenê ma kirmanc o, la rihê ma kirmanc nîyo û aşkere kerd ke wexto ke zonê ma dest ra şiro, însanîyet kî dest ra şona. Ozanî peynîyê qiseyanê xo de veng da herkesî ke wayîrê zonê maye bivejyê.
Azayê Komeleya Dersim yê Îzmîrî Kemal Mûtlû zî vist vîrî ke çarçoveyê qerarê ke qirkerdenê 1937-38î de nêşkenê eve zonê xo de qisey bikerê. Mûtlû da zonayen ke dûştê polîtîkayanê asîmîlasyon yê derheqê kirmanckî de xêlê gureyînî yenê ramiten, la bes nêkenê. Kemal Mûtlû zî hayr ant qiseykerdenê zonê mayê ser û aşkere kerd ke zonê maye ganî sifte çêye, kuçe û her cayê ciwîyayişî de bîro qiseykerden.
Festîval bi dûayan qedîya
16. Festîvala Mûnzûr roja 3. de 31ê Temmûze de bi dûayanê Pîr û Mayan, bi fiştrayenê çilayan qedîya. Verîya ke festîval biqedîyo Meydanê Sey Riza de panelê ‘Dersim de texrîbatê Ekolojî’ virazîya. Panelo ke moderatorîya ci hetê pawitox Bariş Yildirimî amê kerden Azayê Desteya Rayverîn yê TMMOB Cemalettîn Kuçuk û Azayê Desteya Seveknayenê Mûnzûrî Hasan Şen zey panelîstî tewr bî.
‘Bendawê tewr jêde Dersim der ê’
Pawitox Bariş Yildirim ke sifte qisey kerd da zonayen ke projeyê HES û bendawê tewr jêde (vêşî) Dersim de virazîyayê. Yildirimî vist vîrî ke Dersim de bendawê Keban, Seyrantepe, Tatar, Pembelîk û Ûzûnçayir virazîyayê û dîyar kerd ke na sûka ke hendayî bendawî virazîyayê sînoranê Tirkîye de nîya.
Yildirimî da zonayene ke 19 projeyê newî yê bendawî hona dewre de yê û nîya va: “Nê projeyan ra wazîyeno ser Çemê Mûnzûr û Çemê Mercanî de virazê. Ser Mûnzûr û Mercanî de 5 bendaw û 4 projeyê HES merhaleyê plankerdisî de yê.
Azayê Desteya Seveknayenê Mûnzûrî Hasan Şenî zî hayr ant virastenê qereqol û qalekolan ser û aşkere kerd ke ganî Dersimijî dûştê nayî de tewir bicîrê û xover bidê. Şenî da zonayen ke Dersim serva ekosîstem cayekê muhîm o û va maden û ekolojîya Dersim çinî bena.
Rixmê OHAL festîval
Azayê Desteya Rayverîn yê TMMOB Cemalettîn Kuçukî zî texrîbatê ekolojî bi resîman damûsna û rîwalê na texrîbat Dersimijan ra va ‘Derdekê sereyê sima der o.’ Kuçukî bi nê vatenan qiseyê xo ramite: “Sima hewzayê awe der ê. Bendawê tewr gird yê dîna koyî yê. Sima kî koyî der ê, nayî ra derdekê sereyê sima der o.” Cemalettîn Kuçukî aşkere kerd ke rixmê OHALî virastenê festîval zaf muhîm o. Badê qiseyan May û Pîranê alewî çila wekerdî û dûayî wendî.
Badê her çî Hemşaredarê Dersim Mehmet Alî Bûlî qiseyê peynî yê festîvalî kerd. Bûlî manîkerdisê zîyaretê cayanê bimbarek ke çarçoveyê bernameyê festîvalî de amey plankerden protesto kerd. Bûlî rixmê qedexe û manîkerdisan, rîwalê eleqeyê sarî berxûdarîya xo ard zon.
DÎHA/DERSIM
‘Mûnzûr do azad biherekîyo’
Çarçoveyê Festîvala Mûnzûrî de eve tewrbîyayena hunermend, sîyasetmedar û ekolojîstan ra pîya xêlê kesan şîyayişê dorme viraşt û pakîya çorme kerd. Hemşaredarê Dersim, temsîlkarê partîyanê cîya, hunermendê Dersim Mîkaîl Aslan û Erdogan Emîrî ra pîya bi desan welatijî Meydanê Sey Riza de amey têlewe û panqarta ‘dest mede xoza, kultur, dorme û îradeyê mi’ rakerdî.
‘Her ca de eve zonê xo qisey bikeme’
Ser nameyê komî pawitox Bariş Yildirimî qisey kerd û hayr ant bendawê ke sûk de yenê virasten ser. Yildirimî da zonayen ke eve bendawan çinîkerdenê xoza wazîyeno. Peycoy hunermendê namedar Erdogan Emîrî qisey kerd, hayr ant muhîmîya zonê maye ser û veng da herkesî ke wayîrê zonê xo bivejyo. Hunermendê bîn o namedar Mîkaîl Aslanî kî derheqê zonê maye de qisey kerd û va: “Verên çê xo de û her cayê ciwîyayisî de eve kirmanckî qisey bikerime û wayrê zon û kulturê xo bivejime.”
Badê damûstayîn şêlig eve panqartanê ‘Mûnzûr do azad biherekîyo’ û ‘Mûnzûr de bendaw nêwazeme” heta pirdê heşîn ray şî. Şîyayiş ra tepya kinarê Mûnzûrî ra heta Meydanê Sey Riza pakîya dorme virazîya.
DÎHA/DERSIM