'Germîye adir de yo, sac de nîyo,

Keramet sere de yo, tac de nîyo 

Ti çi gêrenî, xo de bigere

Kudus, Mekke û Hac de nîyo’



Haci Bektaşi Welî wina şinase kerdo gêrayîşê heqîqetî. Sey roşnvîr û feylesofanê ke tarîxî ra nata şinase kerdî, o zî merdimî sey çimeyê heqîqetî nîşan dayo. Yanî senî ke Sokratesî vato ‘Xo bizane’, senî ke Hallaci Mansûrî vato ‘Enel Heq’, senî ke Suhreverdîyî vato ‘fenafîllah’, senî ke Budîstan sey ‘nîrvana’ îfade kerdo û senî ke tasavufî de senî ke ‘halê vecdî’ ameyo şinasekerdiş, Haci Bektaşi Welîyî zî wina eynî adresî nîşan dayo. O wext seba çi hende roşnvîr û feylesofî merdimî sey çimeyê heqîqetî nîşan dayî? O wext çi efsûn merdimî de esto?

Merdimo Zanaye, wexto ke heqîqetî nîşan şinase keno, o zî sey çime merdimî nîşan dano û vano ‘merdim mabênê kozmos û kuantumî de kozmosêko mîkro yo.’ Yanî Merdimo Zanaye wexto ke merdimî şinase keno, sey gerdunêk gêno dest. O wext ganî merdim mekanîzmaya merdimî fam bikero. Yanî eke merdim bêro famkerdiş, o wext gerdun yanî kozmos zî yeno famkerdiş. Çimkî merdim parçeyêk şenik yê kozmosî yo. Heta nika xeylê ilmnasî kozmosî ser o cigêrayîşî kerdî. Ewro nuqtaya tewr peynî ke ilm ameyo zî formulekerdişê kuantumî yo. Yanî kozmos de heme çî ameyîşê têhet yê parçeyanê şenikan ver virazîyeno. Wextê virazîyayîşê nê çîyan de zî demê kaos û krîzan esto. Yanî cewherê heme çîyan de ganîtî esto û heme çî wayîrê îradeyêk o.


‘Canê kerrayî zî esta’


Tîya de ez eşkena finakê hîkayeyêka roşnvîrêk vaja. Ê roşnvîrî wina vatêne: “Wexto ke ma şenikîya xo de şîyêne, zinaran û cayanê berzan ser ro kerrayan war kerdêne, dayîk û pîyê ma, ma ra vatêne ‘lajê mi an zî keynaya mi, wina mekerê; çimkî ganê kerraye zî esto û kerra dejena.’ Her çiqas ke ma bi zanayîşêko kêmî, nê vatişê pîlanê xo bi hawayo cahîlî dîyêne zî ewro wendişê ma yê ilmî ra dima, ma fam kenî ke ê şinasekerdişê merdim û cuye de çiqas zanaye yî.”  

Goreyê ilmî çîyê şenikî yenî têhet û çîyêk gird virazenî. Bi no hawa pêsero pêsero çîyê şenikî yênî têhet û çîyanê girdan vejenî raste. Netîceyê nê têhetameyîşî de kuantum ver bi kozmosî hereket keno. No seba merdimî zî wina yo. Yanî nê semedî ra yo ke seba merdimî ‘mîkro kozmos’ yeno vatiş. Yeno zanayîş heta nika kozmos û merdimî ser o xeylê çîyî ameyî vatiş, labelê her çiqas ke hende şinaseyî ameyî kerdiş, hîna merdim zî, kozmos zî efsûnîya xo pawenî. Yanî hende ameyo şinasekerdiş zî reyna zî kozmos û merdim de efsûnêko gird esto û no zî tarîxî ra nata her tim wina bîyo. Nê semedî ra yo ke seba merdimî ‘zoo polîtîcus’ û sewbîna zaf şinaseyî ameyî kerdiş. Tabî no efsûn zafane merdim de ameyo ziwan û merdim de her tim xo pawito. 


‘Gêrayîş tim zehmetin bîyo’


Nê semedî ra yo ke merdimîye her tim lazimîya şinasekerdişê merdimî dîyo û na babete ser o xeylê feylesof û roşnvîrî sereyê xo dejnayo. Tarîxî ra nata merdim no het de her tim mîyanê gêrayîşêk de bîyo. Merdim seba şinasekerdişî ge-ge verê xo dayo bawerî, ge-ge verê xo dayo dîn, ge-ge verê xo dayo felsefe, gege verê xo dayo ilm û sewbîna zaf rayîr û raybazan xebetnayo. Merdimî hema vaje heme rayîr û raybazan de zî dîyo ke şopa ke ser o xebetîyeno, yena ci ser. Yanî merdim tim dîyo ke netîceyê gêrayîşî tepîya yeno ci ser. 

Tasavvuf de yeno vatiş ke ‘Homa seba ke rindîya xo bivîno, kozmosî xelq kerdo; nê semedî ra eke ti wazenî Homayî bivînî, lazim o ti çîyê ke rîyê erdî de estî, nînan rê rêze nîşan bidî. Çimkî çîyê ke rîyê erdî de yî esere Homa yî û nînan ra yê tewr muhîm ‘eşrefî malûkat’ merdim o. Reyna rayîrê heqîqetî tîya de zî yeno merdimî ser.


‘Merdimî nê gêrayîşî ser o xeylê zehmetî antî’


Tabî ma wina vanî la gêrayîşê merdimî wina bi asanî nêbîyo. Merdimî no gêrayîş ver xeylê zehmetî antî. Ge-ge merdim sey yew derwêşî bi qetêk nan û awe bi rojan, bi aşman û bi serran rayîr şîyo, ge-ge sey yew pêxemberî bi aşman, bi serran mîyanê terh û şikefteyan de mendo û nefsê xo reyde şer kerdo. Ge-ge bîyo feylesofêk û nê gêrayîşî ver, ameyo qetilkerdiş. No qetilkerdiş zî bi şeklanê cîya-cîyayan virazîyayo. Ge sey Hallaci Mansûr û Nesîmîyî bi hawayo çermkerdiş, ge sey Babekî bi hawayo lete letebîyayîş, ge-ge sey Brunoyî bi hawayo veşyayîşî, ge sey Hz. Îsayî bi hawayo çarmixbîyayîşî û ge-ge zî sey Sokratesî şimitişê jehrî bîyo. 



‘Yew kutikî heqîqet nîşanê mi da’


Şêx Şiblîyo ke Şêx Bedreddînî reyde meclîsê derwêşanê tasavvufî de ca gêno, wexto ke ci rê persê ‘Çîyo ke heqîqetî nîşanê to dayo çî yo?’ pers beno, vano ‘çîyo ke heqîqetî nîşanê mi dayo, yew kutik o’ û dest pê hîkayeya xo keno û wina vano: “Yew roje ez royî ver de şîyêne, mi dî ke yew kutik zaf teyşan bîyo. Labelê kutik her ke xo nizdîyê royî kerdêne, royî de suretê xo vînayêne û vatêne qey yewna kutik o û zaf tersayêne. Bi no hawa kutik çend rey hewl da ke xo nizdîyê awe bikero la tersî ver peyser rema. Yew wextî ra pey, teyşanîya kutikî zorê tersê ci berd û kutik cesaret kerd xo eşt mîyanê awe. Wexto ke xo eşt mîyanê awe, suretê ci zî awe de vînî bî û kutik mirdîya xo awe şimit. Wexto ke mi nêyî dî, mi fam kerd ke vernîya merdimî de astengîya tewr gird, merdim bi xo yo û wexto ke mi nêyî fam kerd, ti astengî vernîya mi de nêmend.”