21 adare 2016 seba ma kurdê kirmancan/zazayan coşîya newroze ra teber yewna weşîye îfade kerdêne. A roje JÎYAN TV dest bi weşana xo kerdbî. Kurdan, weşangêrîya televîzyonan de tewr verî serra 1992 de Kurdistanê Başûrî de bi hîrê televîzyonan (TV Kurdistan, Gelê Kurdistan, TV Xebat) cayê xo girewt. Dima 30 adare 1995 de bi abîyayîşê MED TV yew gama bînê û tarîxîye erzîyaybîye. Goreyê melumato ke mi aşmanê peyênan yê 2015î de berpirsîyaranê KUSÎ-KURDî ra girewtbî dinya de 63 kanalê kurdkî estbîy. La tena çendê înan de û o zî bi hawayo sembolîk ca dîyayêne programanê kirmanckî/zazakî. Seke mi cor ra zî va newroza emserî de JÎYAN TV abî, yew hewn û xeyalê ma yê des serran rast bibî. Tarîx de reya tewr verêne yew televîzyon xususen bi lehçeya kirmanckî/zazakî weşanê xo kerdêne û helbet zaf normal o ke seba şarê ma bibî sedemê heyecanêko pîl.
Şîrinîya zonê xo resnayîme şarê xo
Zafî kesan vatbî ke “Helbet televizyonêko winasî yew îhtîyaco pîl o labelê şima nêeşkenê weşanê xo pirr bikerê, ma texmîn nêkenê ke no proje serkewte bibo.” La ma cehd kerd, amadekarîya xo kerde, kedêka girde daye û hema-hema nîspetê %90 û bi cîya-cîya tewir programanê kirmanckî vejîyay verê şarê xo. Yanî ekse îdîaya tayê derûdoran ma tehmê serkewtişî tehm kerdbîy, roşnaya kulturê xo û şîrinîya lehçeya xo kirmanckî bi sayeye JÎYAN TVyî ekranan ra resnaybî keyeyanê şarê xo.
Labelê dewleta Tirkîya tehemul nêkerd ke ma weşana JÎYAN TVyî bidomnê. Nika destê înan de yewna behane zî estbî. Seke şima zî zanê 15ê temmuze 2016 de yew teşebusê derbeya leşkerî ameybî kerdêne. Rejîmê R.T. Erdoganî û hukmatê AKP ke xora verê çend aşman rîyê xo yê antîdemokratîk û otorîteryenî eşkera kerdbî. Badê teşebusê derbe dest de Halo Îstîsnayî (OHAL) îlan kerd. Na çarçewa de bi Qerarnameyê Hukmê Xo Qanûnîyî (KHK) vetî û şîrket, televizyon û radyoyanê FETOyî padayî û dest rona malê înan ser. Dima ra – xora tim hedefe hukmatî de estbîy- dore ameye medyaya muxalîfe û kurdan ser.
Mor panîya berê JÎYAN TV ro
Televîzyonê ma JÎYAN, ZAROK TV, ÎMC û çend kanalê bînî ameyî padayîş. Mohrî dîyayî beranê kanalanê ma ro û dewlete dest rona ekîpmananê înan ser. 28.09.2016 de teqrîben nêzdîyê 8ê şanî de sey çend televîzyonanê bînan weşanê ma JÎYAN TV zî emrê serewekwezîrîye ser o û çarçewaya QHK (KHK) 668 numreyinî de hetê RTUKî ra peykê TURKSATî ra ame birnayîş.Dima zî çi heyf ke 03.10.2016 de mor panîya berê televîzyonê ma ro. Ma hema zî -gama ke ez nê nuşteyî nusena- pawenê ke “na dewleta adîl û demokratîke” karmendanê xo key/çi wext şawena ke mal û ekîpmanê televîzyonê ma bar bikerê û bêrê. Qerarname de sey semedê padîyayîşê nê kanalan êno vatene ke „Milli birliğe tehdit oluşturduğu…“ (Vera yewîya milî de tehdît teşkil kerdene… ). Yanî ez bi xo ecêb de manena. Ma se kerdo, senî sucê winasî kerdo (!) Yew amancê ma estbî; payramendiş û averşîyayîşê kirmanckî/zazakî rê xizmet kerdene.
Weşanê ma de tesîrê xeta polîtîke/îdeolojîke çin bî. Helbet kanalê ma yê kurdan bî, ma zî rastîyan ra tawîz nêdayêne. Ma, ajansanê xo; Mîyanê Rojê û Ajansê Şanî/Peynîya Hewteyî û programê qewimîyayîşanê aktuelan Her Het Ra de çîyê ke Tirkîya de qewimîyayêne înan bi hawayo objektîf – o zî seba ke ceza nêbirnê bi hawayêko nerm- neqlê temaşekerdoxanê xo kerdêne. Xora teberê ajansan û programê Her Het Ra formatê pêroyê programanê ma kulturkî bî. Xeta ma yan zî tandansê weşanê ma tena kulturkî/folklorkî bî. Derdê ma o bî ke ma ziwan û şarê xo rê yew xizmet bikîme.
Muameleyê nêheq û keyfî
Hayde mavajîme bi no hal û qayde bîle „JÎYAN TV milli birliğe tehdit oluşturmuştu… ” Ma ZAROK TV? Nê kanalî bi çi hawa no suc kerdbî? Gelo dinya de emsalê xo esto ke yew kanalê domanano ke tena xêzefîlman weşaneno bêro padayîş? Temamê dinya pê nê qerarî tinaz bikero nêheq beno? Ayb û şermo bêemsal!. Hukmatê AKP qaso ke îdîa keno qaşo vera derbecîyan mucadele keno. Eke derbekarî zî biameyêne serê dewlete hema-hema ê zî do eynî çîyan bikerdêne. Xulasa badê teşebusê derbeya leşkerî, padîyayîşê kanalanê ma û tedayê ke medyaya muxalîfe ser o tetbîq bîyî/benê zî tede zafaneyê muameleyê dewletê nêheq ê û keyfî yenê îcrakerdiş. Ma peymananê heqanê merdiman û huqûqîyan yê mîyannetewîyan ra fek verabidîme goreyê qanûnê bingehînî yê Komara Tirkîya (K.T.) bîle meşrû nîyê. Hetta tayê retorîkê ke hetê pratîsyenanê rejîmê Erdoganî ra sey sedemê nê muamele û qeraran yenê musnayîş, trajîkomîk ê zî. Nimûne: Bi hawayo sublîmînal mesaj dayîşê Altan birayan, ‘milli birliğe tehdit oluşturmuş‘ kerdena ZAROK TVyî ûsn..
Eke ez reyna agêrê JÎYAN TVyî ser, ez wazena naye vaja; seke timûtim êno vatene UNESCO kirmanckî Atlasê Ziwananê Tehlîkeyinan yê 2009î de mîyanê beşe “Ziwanê ke tehlîkeyê ci estê ke bimirê/mîyan ra wedarîye” de tasnîf kerdo. Ez bi xo na dewlete ra nêpawena ke bitaybetî semedê ziwanê kurdkî xaseten lehçeya kirmanckî rê xizmet bikero, desteg bido ciwîyayîş û averşîyayîşê aye. Helbet netîceyê muxalafetê kurdan û vurîyayîşê şertanê dinya ver, serra 1992 de K.T. qedexeyê kurdkî hewana/wedarna. Serranê 2000an ra nata çarçewaya muzakerayanê Yewîya Ewropa (YE) û heta qedîyayîşê ci, demê prosesê çareserî de tayê gamê muhîmî eştî. La nê seba kirmanckî bes nîyê/qîm nêkenê. Çunke yew ziwan heta ke nêbo ziwanê perwerdeyî mumkin nîyo ke estena xo binê temînatî de bibo, neqlê azanê/neslanê neweyan bibo. Xora dewlete zî nê gamanê xo yê nîsbîyan de bîle samîmî nîya. Çunke ma bi xo vînenê ke dewletê prosesê pratîkî de îcabê nê gaman nêana ca. Ez eşkena çend nimûneyan bida la semedo ke ca qîm nêkeno nênusena.
Ma edaletî û azadîye temsîl kenîme
Bi kilmîye kurdkî û kulturê kurdan nêno hesabê K. T. Derdê aye tena oyo ke prosesê endamîye de YE ra vajo “ha ma rîayetê krîteranê Yewîya Ewropa yew bi yew anê ca û Tirkîya demokratîze kenê. Halbuke her kes zano ke bi tirkî vanê ya meqsedê îdarekeranê dewlete tena makyaj o. Ser o zî Serekkomarê Tirkîya R. T Erdogan ge-ge werzeno -goreyê mi seke pê ma kurdan heneke/tinaz bikero- vano “ma asîmîlasyon vindarna û polîtîkaya înkarî wedarnaye” Halbuki raştîya zîhnîyet û pratîke dewlete a nîya. Kirmanckî/zazakî yew ziwano ke roj bi roj heyatî ra ancîyeno, qiseykerdoxê xo benê kêmî, estena xo tehlîkede ya û na rewşa xo zî bi raporan ameyo tasdîq kerdene. Ziwano ke tu îmkanê dewlete ra îstîfade nêkeno yo. Meydan de verdîyayo ke wa xo bi xo bimiro, mîyan ra wedarîyo û şoro. Bi îmkananê ferdkî bi nameyê JÎYAN TV yew televizyon abî û bi fedakarîya kadroyanê xo weşanê kerdêne ke kirmanckî rê gonî bibo, hêvî bibo. Normal dewletê modern û bi demokratîkî yê dinya dezgeyê ke ziwan û kulturanê dezavantajinan/eqalîyetan rê xizmet kenê, înan teşwîq kenê û desteg danê ci. La Dewleta Tirkîya ke goya tarîx ra nata bi goreyê îdîaya îdarekeranê aye „hetê ronîyayoxîye û tabîyetê hemwelatîye ra yê ma kurdan a zî” se kerd? Ma yew televîzyono yewin û tekane ra mehrum verda.
Gama ke mi ajansê xeberan peşkeş kerdêne weşanê ma birîya. Reaksîyonê min o a game senîn bî nika zî eynî yo û do qet kêmî nêbero. Nêwazenê ke ziwan û kulturê ma ganî bimanê, nêwazenê domanê ma bi wasitayê ZAROK TVyî qet nêbo tayê ziwanê dayîka xo bimusê. Wazenê ma binê ra bibîmê kerr û lal. La tu hêz nêeşkeno vera edaletî de vindero. Ê, çîyî temsîl kenê tarîxî ra dîyar o la ma edaletî, ma azadîye, ma têduştîye temsîl kenîme. Mîyan ra wedarîtayişê tarîye dûrî nîya helbet. Ê nêeşkenê hêvîya roşnaya edalet û azadîye çin bikerê? Bêguman veng û rengê kirmanckî bi yewna nameyî newe ra ekrananê şima ser ro bibo. Û ez bi cumleya xo ya peyêna peyêne nuqta ronena; “xo bê ziwan, ziwanê xo zî bêkes meverdê”.
MUTLU CAN / EDÎTORÊ JÎYAN TVyî