Zaf wendoxî gelek wextî ra pey hayîya înan nê çîyan ser ro bena. Nê wendoxî yan zî wendekarî wazenî dimilkîye ser ro binusî. Wexto ke nuştî zî arizîya dimilkîye ra tena yew hetî ra rayîrê xo nîşan kenî.
Seke rayîro bîn çin o. Tayê ziwanzanî seba ke na hawa nîşan dayo ke na hawa fehm bîyo. Yew hetî ra da fehmkerdiş siba di sibay heto bîn vînî beno. Ferasetê ma o yo ke çendê formê dimilkîye est î wa pêro fehm bibî. Yew form ser ro israrkerdiş û tim nê formî xebitnayîş beno ke çend serran ra pey formo bîn vînî beno û na dewlemendîye zî wedarîyo.
Biyerî ma nê vajoranê xo akerî û hîna zeng bikerî. Ma fînakan bidî vatişê ma hîna fesîh beno. Dimilkîye de tayê karî di tewir ancîyenî. Mîyanê ristaye de kareser est o la kamî nê karî kerdo kifş nîyo. Mesela: Formo yewin: ‘Banê min roşîyayo.’ Formo diyîn: ‘Banê min ameyo rotiş.’ Nê di ristayan ra fehm beno ke ban roşîyayo la kam roto kifş nîyo. Kareserê ma yanî objeyê ma kifş o, kerdoxê ma kifş nîyo. Wur dî formê ma zî mîyanê şarê ma de est o.
Senî est o? Tayê herêman de kê vînenî ke formo yewin vera vera vînîbîyayîşî ver de yo, formo diyîn xebitnenî. Tayê herêman de zî wur dî form zî mîyanê şarî de aktîf î. Ma eşkenî na hawa zaf fînakan bidî. Nê fînakê ma goreyê nê di formî hewt deman de yenî xebitnayîş. Perseyê ma çi yo? Ganî nuştox û ziwanzanê ma wexto ke nusenî wa giranî bidî wur dî forman zî.
Tena yew form ser ro nuşteyanê xo nênusî. Ziwanzanî wexto ke rayziwanî ser ro pirtûk nusenî na babete de tena yew formî nêdî musnayîş. Çimkî ê ke wazenî gramerî dimilkîye bimusî seba ke pirtûkê rayziwanî de tena yew form est o ê kesî tena nê formî musenî û vanî qey no form tena est o û tayê wextî ra pey ê ke nê formî musayî hinî nuşteyanê xo de nê formî xebitnenî.
Nêbo formo bîn vînî bo? La derê no raşt o? Goreyê min qet raşt nîyo. Tena yew formî da fehmkerdiş nê, wur dî forman zî ganî bidî fehmkerdiş. Çimkî wur dî zî dewlemendîya ma ya. Kê pirtûkanê rayziwanan ra ewnenî formo ‘ameyîş’î danî banderkerdiş. Seke formo diyîn çin o.
Helbûkî kê wur dî forman danî ke wa wendoxî wur dî forman zî bizanî. Hayîya ma bibo ke wur dî form zî heme deman de xo eşkenî zelalî binawnî. Nê warî de perse çin o.
Çendê ke ameyîş ser ro ristayê pasîfî virazîyenî. Formê yewinî de zî heme ristayî virazîyenî. Formê yewinî de karo ke mîyanê xo de kerta ‘îy’ girewto ma zanenî ke no kar karêko pasîf o. Mesela; karo viraştiş karo aktîf o. La bibo virazîyayîş, o wext beno karo pasîf.
Nuştiş bibo nusîyayîş, antiş bibo ancîyayîş, werdiş bibo werîyayîş, şikitiş bibo şikîyayîş, dayîş bibo dayîyîş, şuwitiş bibo şuwîyayîş….. Benî karê pasîf î. Nê ke bîyî karê pasîfî pêro mîyanê xo de şima zî vînenî ke kerta ‘îy’ girewtî bîyî karê pasîfî.
Vatişê ma yê kirkî heme formê ma dewlelemendîyê ma yî. Ma hemînan ra zî hawayêko seyyewbînaneyî giranî bidî. Eke raşt î goreyê min raşt î o wext ma nuşteyanê xo de yan zî pirtûkanê rayziwanan de wur dî forman zî ca bidî.
Zerweş ESNAW