Galcenin İskoçya’da hayatta kalabilmesi için, bu dili öğrenmek yetmiyor, daha fazla insanın gündelik hayatında Galce kullanması gerek.

INGEBORG BİRNİE /  theconversation.com

Dil aplikasyonu Duolingo’nun, bu yıl Aziz Andrew Günü ile çakışacak şekilde, 30 Kasım’da başlattığı Galce dersi, daha ilk iki haftasında, İskoçya’da Galce konuşanların sayısını geride bırakarak, 103.000’lik etkileyici bir aktif öğrenci sayısına ulaştı. Bu rakam, 2018’de Galce öğrenen yetişkin sayısının 18 katından yüksek.

Galce, İskoçya’nın çoğu yerinde 11. yüzyıla kadar konuşulmaktaydı ama yavaş yavaş kullanımının azalmasıyla birlikte, bugün ülkenin Galce konuşan nüfusunun çoğu artık Outer Hebrides’de (Na h-Eileanan Siar) yaşıyor.

Galce İskoçya’nın resmi dili ve sadece Galce yayın yapan BBC Alba kanalı ve Galce Dilinde Eğitim gibi girişimler, İskoçya’da yaşayanlara dili duyma ve öğrenme fırsatları sunuyor.

Galce başarılı bir sosyal medya kampanyasının ardından Havaice, Navajo dili ve İrlandaca ile birlikte tehlike altındaki diller ailesine katılıp Duolingo platformuna dahil edildiğinde bu girişimler daha da güç kazandı.

Elbette Duolingo’da kursu seçen 103.000 kişinin hepsi Galceyi yeni öğreniyor olmayacak ve hepsi devam da etmeyecek ama dile onu konuşan yeni üyeler kazandırma ihtimali var. Öte yandan, İskoçya’daki geleceği pek iyi görünmeyen bu dili hayatta tutmak için uzun vadede neler yapılabileceği sorusunu da gündeme getiriyor.

Dili hayatta tutmak

Tehlike altındaki diğer tüm diller gibi Galcenin de sağlık ve zindeliği çoğu zaman onu konuşan insan sayısı ile ölçülüyor—hem mutlak sayı anlamında hem de genel nüfusa oranı bakımından. Konuşan sayısı ve nüfusa oranı ne kadar yüksekse, dilin hayatta kalması ve devam etmesi şansı o kadar artıyor.

Diller, genellikle kuşaktan kuşağa dili aktaran sabit seviyede bir nüfus onu konuşmaya ve evlerde çocuklar tarafından anadil olarak öğrenilmeye devam ettiği sürece “güvende” sayılıyor. Galce dahil tehlike altındaki diller, çoğu zaman, ebeveynler veya çocuğu yetiştirenler o dili konuşmaya isteksiz veya konuşamadığı için kuşaktan kuşağa aktarım seviyesi düşük diller oluyor.

Dili konuşacak yeni insanlara ihtiyaç var

Bu durumlarda, dilin onu konuşacak yeni insanlara ihtiyacı oluyor; dili evin dışında, belki okulda belki de yetişkin olarak öğrenmiş ve gündelik yaşamında onu konuşabilecek insanlara. Dil öğrenmek ve o dili konuşabiliyor olmak, bir dili aktif şekilde kullanmakla aynı şey değil.

Hem Galce konuşanların hem de onu kullananların sayısını arttırma ihtiyacının sonucu olarak İskoçya’da 2005 Galce Dili Kanunu çıkarıldı. Bu kanun, onu İskoçya’nın resmi dili haline getirip İngilizce ile aynı saygıyı görmesini sağlayarak Galceyi güvence altına almayı amaçlıyor.

Bunun sonucu olarak, ulusal bir plan üzerinden Galceyi güçlendirmek amacıyla Bòrd na Gàidhlig kuruldu. Resmî kurumlar tarafından Galce dil planlarının oluşturulmasını desteklemek, sağladıkları hizmetler dahilinde dili teşvik edecek stratejiler belirlemelerine yardımcı olmakla görevlendirildi.

Bu planlar, iki dilli demiryolu istasyonu adları ve yol tabelaları yerleştirilmesi gibi, Galcenin kamusal alanda görünürlüğünün artmasına katkıda bulundu. Kendi araştırmam gösteriyor ki, Galcenin tabelalara eklenmesi dilin görünürlüğünü arttırsa da, gündelik hayatta kullanımını arttırmıyor. Ama Galce konuşulduğunu duyanların, onu duydukları yerde kendileri de kullanmak istediğini gösteriyor.

İskoç nüfusunun yüzde 2’den az Galce konuşabiliyor

Şaşırtıcı değil bu. Galce konuşan herkes İngilizce de konuşuyor ve birinin Galce konuştuğunu duymadığınız sürece kimin Galce bildiğiniz tahmin edemiyorsunuz, böylece siz de konuşmuyorsunuz. İnsanlar Galce becerilerini ancak başkalarını konuşurken duyarlarsa sergilemeye cesaret ediyorlar, çevrelerinde İngilizce konuşulsa bile öyle.

Dolayısıyla sadece Galce konuşan yeni insanlara değil, dili örneğin Duolingo gibi platformlar üzerinden öğrenmiş olanların onu konuşmasına ve konuşulurken duymasına ihtiyaç var.

Kolay iş değil bu—İskoç nüfusunun yüzde 2’den az Galce konuşabiliyor. Ama Bòrd na Gàidhlig’in yeni programı Cleachd i (“Kullan onu” anlamına geliyor ve Galli Iaith Gwaith inisiyatifine dayanıyor) buna bir cevap sunabilir belki. Galce bilenler, bunu belli edecek şekilde küçük bir rozet veya ip taşıyorlar ve böylece bunu görenler konuşmaya daha cesaretli oluyor. Duolingo Galce kursuna kaydolan herkes bunu yapsa, Galceyi bir kez daha tüm İskoçya’da konuşulurken duyabiliriz.

Galce’nin durumu kritik, konuşanların sayısının artması gerek. Ama aynı ölçüde önemli olan, gerçek kullanımının artması. Şimdi asıl odak noktası, insanların dili gündelik yaşamlarında konuşmasını sağlamak. Dükkanlar ve diğer kamusal ortamlar Galce konuşulmasını teşvik etmeli. Konuşanlara dili kendi toplulukları içinde konuşma olanağı yaratılmalı. Dili öğrenmek yetmiyor. Ancak öğrendiklerimizi gündelik hayatımızda kullanır ve insanlarla Galce konuşursak bu tarihsel dilin hayatta kalabilmesine yardımcı oluruz.

Çeviri: Serap Güneş