Goreyê lîsteya ke hetê UNESCO ra ameya amadekerdiş dinya de 6700 ziwan û lehçeyî estî û nê ziwan û lehçeyan ra 2400 hebê ci bi tehlukeyê vînîbîyayîşî reyde rî bi rî yî. Reyna goreyê na lîste 231 ziwan û lehçeyî heta nika bi temamî vînî bîyî. Eynî rewşe seba Tirkîya zî derbazdar a; Tirkîya de zî xeylê ziwan û lehçeyî ver bi vînîbîyayîyîşî de yî.
Kirmanckî û kurmancî zî nê ziwan û lehçeyan ra yî. Xeylê sazî û dezgehî vera vînîbîyayîş û asîmîlasyonî de seba ke ziwan aver şêro û bicuyo, xebate û têkoşîn danî. Nê sazî û dezgehan ra yewe zî Enstîtuyê Ziwan û Kulturê Kirmancî (ÎKK) yê Berlînî ke serra 2002 ra nata faalîyetanê xo meşneno yo. Enstîtuyî heta nika xeylê xebatî kerdî.
Serra 1999 de bi kombîyayîşê ke 30-50 kesî beşdar benî de ‘vera vinîbîyayîşê kirmanckî de merdim eşkeno se bikero’ yeno munaqeşekerdiş. 7-8 kombîyayîşan ra dima qerarê awankerdişê enstîtuyî yeno girewtiş. Enstîtu 12ê êlule 2002 de yeno akerdiş. Babete ser o Serekê ÎKKyî Lerzan Jandilî qisey kerd.
Ma muhîmî danî domanan
Serekê ÎKKyî Jandilî dîyar kerd ke ‘abîyayîşê enstîtuyî bi coş û heyecanêko gird ame dîyayîş’ û qiseykerdişê xo wina domna: “Ma zanayêne ke kirmanckî vînîbîyayîşî reyde têrî ya. Cok ra hedefê ma o yo ke ma kêmanîya ziwanî derbaz bikerî û kirmanckî aver bîşêrî. Reyna zelalkerdişê gramerê kirmanckî, ferheng, arşîv, akerdişê kursan û perwerdeyê domanan de hetkarî dayîşê dayîke û pîyan zî mîyanê hedefê ma de yî. Hetê nînan de wayîrvejîyayîşê orf û edetanê xo û resnayîşê nê orf û edetan yê neslanê neweyan û sewbîna zî hedefê ma de estî. Ma seba ke malumatan pare bikerî konferans, semîner û xebatanê rayapêroyî kenî. Ma no het de muhîmîyêka girde danî domanan”
Wendiş roşnbîyayîş o
Serranê 90î ra nata bi nameyê ‘Wendiş roştî yo’ kursê ziwanî yenî akerdiş û kitabî ya kirmanckî yan zî kurmancî yenî çapkerdiş. Jandilî ard ziwan ke ê o wext bi Alan Dîlîpakî reyde 5 kitabî amade kerdî û aye xebate bi hetkarîya Berpirsîyarê YEKMALî Gunay Dariciyî serra 2010 de newe ra dîyayo destpêkerdiş. Jandilî va ‘seba ke na xebate bi kirmanckî, kurmancî û almanî yenî vetiş, raştê eleqeyêko gird yenî’ û wina dewam kerd: “Kitabo yewin bi nameyê Kermo Çimvêşan yeno weşênayîş. Dima ra bi nameyê Xiznaya Çekûyan 5 kitabî yenî vetiş. Na xebate de 12 çekuyî bi resman musyenî domanan. Dewamê ci de ma kitabê Hewnê Şîlane û tewr peynî zî Beqoku Celasunî vet. Nê xebatan ra dima eleqeyê kirmanckî ser o her ke şono hîra beno.”
Konferansê Ziwanê Kırmanckî raştê eleqeya gird ame
Mîyanê xebatanê ÎKKyî de cayêko muhîm dîyeno xebatanê kultur û sosyalan zî. Konferansê Ziwanê Kırmanckî ke 2004 de yeno viraştiş û akademîsyenê pisporî beşdarê konferansî benî rê eleqe xeylê gird beno. Eynî serre reya sifteyîne bi kirmanckî tîyatro yeno kaykerdiş. Hetê nînan de pîrozkerdişê Gaxanî, musabeqayê şîîr û hîkayeyan û derheqê qirkerdişê Dêrsimî de panel û semînerî yenî viraştiş. Şahîya Kulturê Kirmancan ke her serre Berlîn de yena viraştiş zî mîyanê nê xebatan de wayîrê cayêko muhîm o. Yanî merdim eşkeno vajo ke xebatê ke yenî kerdiş, zafane seba standardîzekerdişê kirmanckî yenî kerdiş. Çîyê ke netîceyê kurs, semîner û atolyeya ziwanî de vejîyenî orte, resîyenî şarî.
Wa roşnvîrê ma wayîrê ziwanê xo bivejyî
Lerzan Jandil peynîya qiseykerdişê xo de vengdayîşêko winasî keno: “Ez wendoxanê Rojnameyê Yenî Ozgur Polîtîka ra rîca kena ke wa rîpelanê kirmanckî û kurmancî biwanî. Kesê ke vînîbîyayîşê nê ziwanî ver dejeno û etirîyeno, ganî bêrî têhet û zanayîş, tecrube û keda xo bikerî yewe. Rayîrê nêyî zî rêxistinbîyayîş o. Ganî ma wayîrê kirmanckî bivejyî. Wa roşnvîrê ma wayîrê ziwanê xo bivejyî. Keyeyê mi de kitabê kurmancî yê kirmanckî ra zêde yî. Roşnvîrê ma yê kurmancî tayê xemsar î. Eke ma piştî bidî yewbînan, ma eşkenî polîtîkayanê çinîkerdişî ke ziwanî ser de estî, veng bivejî.”
HIDIR ATEŞ/BERLÎN