Govarê Wêje û Rexne û Zarema nê venganeyî ha pirr kenê  û ê do  edebiyatê kurdkî aver bêre. Mi edîtorê kirdkî yê govara Wêje û Rexne û  hetkarê govara Zarema Abdullah Çelîk reyde wêje û rexne û Zarema ser o ropartajêk kerd. 


Edîtorîya to bi Zarema û Wêje û Rexne senî dest pêkerde? 

Verê cû Amed de grûba ma ya wendişî estbî. Uca de ma wendişê edebîyatî ser o ameyêne têhet. O wext ma ge-ge hem zazakî ser o kitaban wendêne hem zî ma tayê embazî hîkaye û şîîran nuştêne. Na xebate ra dima tayê embazan “Grûba Govara Wêje û Rexne” naye ro. O wext ez mîyanê na grûbe de nêbîya. La, ez çendêk govare ra dûrî biba zî, mi xebata înan dîyêne û eşnawitêne. Gama ke Wêje û Rexne vejîyaye hem çarçewaya govare hem zî babeta govare zaf ro weşê mi şîyî. O wext mi xebatkaranê govare ra va ke, “eke şima rê problem nêbo û eke şima biwazê ez zî wazena na govare de bixebitî.” Embazan zî va, temam. Hûmara dîyine de mi edîtorîya govara Weje û Rexne kerde. O wext ra heta nika ez edîtorîya Govara Wêje û Rexne kena. Zarema zî, tayê embazî grûba govara Weje û Rexne ra aqetîyayî û Zarema vete. Mi înan ra vatbi, eke lehçeya zazakî de îhtîyacîya şima bi min bibo ez do şima rê hetkarîye bikera. Nê vatişê mi ra pey weşangerê govara “Zarema” îhtîva û kalîteyê nuşteyanê zazakî mi ra persayêne. Xulasa ez edîtorîya Govara “Weje û Rexne” kena û govara “Zarema” rê hetkarîye kena. 


Kurdî û rexne! Nê serranê peyênan de babeta rexnekerdişî de kurdan mîyan de munaqeşeyêk esta. Rexne çi yo û  kamcîn krîteran gorê yeno kerdene? 

Eke merdim vajo hetê rexneyî ra, krîterê rexneyî estê, o xelet beno. William Faulkner vano, “Ez ewnîyena nuşteyê xo ra. Mi eleqedar nêkeno ke rexnegir çi vato.” Tena Faulkner ney, Ernest Hemingway, Virginia Woolf, James Joyce û zafê hunermendê edebîyatî zî wina vanê. Mi gorê rexneyo ke bingehê xo esto, hunerê edîbî beno. Rast o, munaqeşe esta, ez bawer kena ke tîya ra pey zî do munaqeşe biba. Tîya de çîyêko muhîm esto, o zî, gerek rexnegir qaydeyanê rexne û şuxulnayîşê ziwanî bizano. O wext eşkeno hem ziwanî hem zî kalîteya hunerê edebîyatî aver bero. Faulkner, Joyce, Woolfe çendêk “rexne”yî rexne kerdo zî George Luckas, Frederic Jameson, Herold Bloom, Franco Moretti hetê estetîkî û rexneyî ra çîyêko zaf baş anê meydan, bawerbike hunerê edebîyatî zaf-zaf aver berdo. Tîya de ez nêvaja nêbeno; Gerek mabênê ma kurdan de rexnegirê başî vejîyê. Çunke kêmasî, xeletî û bêkalîteyî edebîyatê ma kurdan de zaf ê. Beno ke tesîrê rexnegir û hunermendan, ziwan û hunerî aver bero. 


Ti bi xo zî nuştoxê Zarema û Wêje û Rexne yî. Ti nuşteyanê xo û ê bînan senî vînenî? Meqaleyê ke bi kirdkî weşanîyayê rê sênî reaksîyonî  musnîyenê yan zî wendoxî înan senî vînenê? 

Verê cû mi tirkî nuştêne û ge-ge nuşteyanê mi ser o ma embazan reyde qal kerdêne. La nuşteyê ke mi kirdkî nuştê qasê nuşteyanê tirkî mi yewî reyde qal nêkerdo. Coka averşîyayîşê ziwanê ma zî tena bi ewnîyayîşê rexnegirî  aver şiro. Wendoxî tay ê û êyê ke wanenê zî hema-hema ziwanî ra fam kenê. Nê hetî ra ez bawer kena ke problemê ma kirmancan zaf ê. Xulasa mi heta nika reaksîyonêko baş yan zî xirab nêgirewto. Ganî ez cewabê na perse kemî nêverdî; ez bawer kena ke konseptê govara Weje û Rexne do demo ameyox de averşîyayîşê hunerî de  cayêko baş bigîro. 


Ziwanê Meqaleyan yê  Wêje û Rexne û Zaremayî  ser o rexneyêk esto. Vanê ziwanê înan zaf giran o, nêno fehmkerdiş. Derheqê nê rexneyî de ti vanî se? 

Ez nê rexneyî normal vînena. Çunke qaydeyê ziwanê ma hema nêniştê ro. Roje bi roje do ziwan aver şiro û êyê ke ziwanê meqaleyanê ma ra fam nêkenê do hêdî-hêdî fam bikerê. Xêrcê nê rexneyî, ma govara Wêje û Rexne de hîkaye, şîîre, roman nênusenê. Çarçewaya govara Wêje û Rexne teorîyê edebîyatî yo, famnêkerdiş nê hetî ra normal o. Ez bawer kena, êyê ke ma ra fam nêkenê teorîyê edebîyatî ser o heta nika çîyêk nêwendo. 


Ziwanê ma de ferhengê antropolojî, sosyolojî, psîkolojî, felsefe û sînema ûsb. hema hedre nêbîyê. Zarema û Wêje û Rexne de meqaleyanê xo de şima termînolojîyêko senîn şuxulnenê? 

Tîya de çîyêko muhîm esto, o zî, zafê disiplînan de termînolojîyê viraşteyî estê. Ma înan newe ra nêvirazenê. Viraştişê termînolojî rehet nîyo. Her çî ra ver gereke merdim ziwannas bibo û derheqê dîsîplînî de zî zanayîşê xo estbo. Xora tayê dîsîplînan de hetê Grûba Xebate ya Vateyî ra termînolojî tesbît bîyo û ma zî nînan ra îstîfade kenê, eke ma vajê termînolojîyo ke lehçeyê kirmanckî de hema nêvirazîyayo, tesbît nêbîyo bibo, ma orjînalê ci yanî termînolojîyo ke mîyanneteweyî de şuxulîyeno, şuxulnenê. Her kes goreyê xo çeku yan zî termînolojî virazo o wext ziwan xeripîyeno. Şarê ma gereka nê xusûsî rê dîqet biko. 


Ewro edebîyatê kurdkî qels o, berhemî xo tekrar kenî, mavajîm mîyanê bellî babetan de mendo, eseran de hetê terz û teknîkî ra zaf xeletî estê. Seba ke rexnegirî çin ê, edebîyatê ma ha na rewşe de yo, to gorê  sewbîna sebebê na rewşe   estê? 

Xora cewab zereyê perse de esto. La ez gereka na perse ser o tayê çîyan vajî. Ziwanê ma, kulturê ma, binê destê tirkan de mendo. Înan nêverdayo heta nika ziwanê ma aver şiro. Coka sînorê ziwanê ma sînorê dewanê ma de mendo. Ziwanê ma kurdan nêbîyo ziwanê bajarî. No problemêko pîl o. Mesela, teorîsyenê edebîyatî vanê, “Roman, kayê burjuvazî yo.” Fikrê burjuvazî di sey û pancas serrî ra ver virazîyayo. La romanê ma yo yewin destê Deniz Gunduzî ra vejîyayo û pancês serrî verê cû ameyo nuştiş. Mabênê ma kurdan de o yo ke zengîn o, burjuva yo çin o. Coka hem hetê terzî ra hem zî hetê teknîkî ra kêmasîyê ma zaf ê. La ez bawer kena ke, wext ra wext no problem do mîyan ra  wedarîyo, ziwanê kurdan xo newe ra  virazo, hem hetê mana ra hem zî hetê teknîkî ra problemanê xo hal bikero. 


Çîyo ke edebîyatî aver beno rexne nîyo? Rasta xo zî rexnegirî sînoranê  edebîyatî bellî nêkenê? 

Sînorê edebîyatî, sînorê mezgê nuştoxî yo. Rexnegir belkî bieşko ziwanî aver bero, terzê metnî aver bero. La ez bawer nêkena rexnegir sînorê edebîyatî virazo. Çunke viraştişê metnî binê mezgê hunermendî de hêşin beno. 


Seba rexnegiranê neweyan ma eşkenî se bikerî? Fikrê to çi yê? 

Nuştiş karêko zehmet o. Merdim gereka yew çekuye ser o dahî sereyê xo bidejno. Êyê ke newe-newe nusenê gereka bala xo baş bidê nuşteyî ser. Rexnegirî hîna zor a, çunke nuşteyo ke nusîyayo, rexnegir ê nuşteyî gereka newe ra binuso, newe ra mana bido ci û hunermendî rê rayberî bikero. Xêrcê nê tesbîtî, gereka rexnegir biwano, zaf çî bizano.


WELAT R. RAMÎNAZAD