Moxolan ra dime bi dore Karakoyûn û Akkoyûnan hukum ramito. 1514 de Yavûz Sûltan Selimî ke dest bi sefere Îranî kerd na hereme girewt binê hukumê xo.Cayê kan yê Gimgimî û goristanîGimgim de xeylî cayî, kela û mezele dîrokî este û zederîye xo bi waxte Ûrartûyan yene dîrok kerdene. Ûrartûyan herema Serhedî, başûrerojawane Îranî, hete de Iraqî de hukum ramito û sînore Ûrartûyan başûr de wareye Erzirom - Qersî, vakur de Koye Torosî, rojhelat de Gola Ûrmîye û rojawan de Çeme Firatî dane kifşe kerdene. Kela Dizan, Kela Xînzore, Mezele Zinare, Dewa Kersî, nuşteye kemerane (kerrayane) Gome Zîlî û xeylî cay ê ke hona nêame kinitene labele mabene şarî de yene zanayene pêro bi Ûrartûyan yene name kerdene. Onca Dewa Kovike, Dewa Segira, Qilçix, Emera, Qerekoy û xeylî dewanê bînan de, sey mîye û beranan kemerê mezelan hona kî yene dîyayene. Dewa Baskan de waxte Osmanîyan ra pirde esto.Gol û koyîGimgim bakurê rojawayê Mûşî ser 1418 km2 ca gena. Mabene koyan de, Mûş de cayo en berz geno. Bakûre bajerî de, berzîya koyan 3 hezar mîtroyî vînenê. Hete rojhelatî ra çeme Mûradî, hetê rojawanî ra Çeme Çewligî bine bajerî de resenê pê û çeme de gird dane gire. Xerca ney çeman xeylî Çeme Qijî û awî koyane Çewligî û koyanê Şerefdînî ra yene war û zergûnîye û hîre kene vila heremê de. Onca koye Çewligî û Koyê Şerefdînî de qij - pîl xeylî golî estê. Gola en pîle Gola Xamirpetî ya. Gola Xamirpetî 13 km hîra ya û 45-50 metro xorî ya. Yew qije, yew pîle 2 golî tekişte de yê û çimeyan û awa vare ra geyna awa xo. Mabene dewa Emera û sînore Kanîreşe de Golbarîne esta û 2 hezar rakim de çimeyanê bine hardî ra awê yena. Awa na gole xeylî serdin a. Hereme de na gole bi name Gola Bêbine kî yena zanayene. Sere koye Çewligî ra xeylî gole kraterî estê û koyê Çewligî nameye xo ney golan ra genê.
Gore taye dîrokzaneyan, nameye Ûrartûyan mebene şarîde çerexîyo û bîyo Varto. Name ye bajerî yo tewr kan Gimgim o. Mabene şarê hereme de no name yeno şixulnayene. Gore taye vatenan kî no name venge vaye û pûke koye Çewligî ra yeno. Payîz ra heta wisarî tim girme - girma ney koyan a. Zimistanî tim pûk û mije ney koyan de esto. Bi kirmanckî ware - to yî ra yeno vane taye kesî kurmancî de - to- sereşitî yo. Wareye Şerefdînî û wareye Çewlîgî Kurdîstan de wareye bi name û venge a. Awe serdinî û çereye ney koyan tame de weş danê şite mal û dewarî. Şite mal - dewaro ke ney wareyan de çereno sereşite de zaf û weş dano gire û nayera kî ware to (warye sereşitî) yî yeno vatene ci ra. Ewro Gimgim de zîyara tewr pîle Goşkar Baba ya û bi nameye Goşkarî dewe kî esta. Dîroka Tirkan a fermîye de yeno vatene ke Goşkar Koşkar o û nameye hukumdarî ye tirkane Oxizan o. Rastîya naye çîna û hereme de çîye de nîyanê, rîwayete de nîyanêne ra qal nêbeno. Goşkar zarawaya kirmanckî de yeno maneye hostaye solan. Yane solbend o. Merdim ke na het ra nîyado eşkîno naye vajo, waxtanê verenan de zenatkar û hunermendî mabene şarî de tim pîl û heca ame dîyayene û Goşkar kî ney kesan ra yew o. Koye Goşkarî yo ke zîyare yena qabûlkerdene reze koyane Çewligî de tûme de xeylî berzo û o ca de ne xeymî yene kûyayene ne kî avahî tey yene viraştene. Tirkane Oxizan qey ca nêdîyo deşte de û şîye o ko de xeymî kûye û girme - girma venge lingane astorane înan ra nameye Gimgimî yeno! Na vatene bêbinge ya.
Tirkan, Kurdîstan de nameye her çî û her cayî goreye xo bi zûr û loqlokan newera bêbingeh waşto ke newera virazo. Dîroka fermîye bi xo sanik û zûran ra yena viraştene. Heta çend serrî naye ra ver bîyayena kurdan ra qal nêbîyene. Pergala Kemalîste her çî goreye tirkbîyayene girewtê xo dest û bi şanik û zûrran dîrok û çande (kultir) kurdan, armenîyan, çerkezan, sûryanîyan û ebînan çerexna xo ser û waşt ke, bê rirkan no welat de qet qewme nêverdo. Naye ra yo ke, çande ney qewman înkar kerdo û goreye xo her çî newe ra name ker do.
Cayeke erdlerzî ya
Gimgim sere xeta erdlerzî ser ra yo û na xete de aktîf a. Heta nika xeylî erdlerzî derbazkerdê, labele hîre erdlerzane pîlan ra yew serra 1926, yew serra 1946, yew jî serra 1966 de bîyo. 1966 de Gimgim bîyo têser û têbin û 2 hezar û 394 kesî merdê û hezar û 489 kesî zî bîyê birîndar. Merde û birîndaran ra dot welat de kes nêmendo. A roje çêvere xerîbîye bîyo ya û hona kî nêno girewtene. Dewlete erdlerzî ra dime şare Gimgimî ha Ewropa ha şaristanê rojawanî bo kerdo vila û yewbînan ra visyayo. Ewro kî mordem ke nîyadano birîna erdlerze serra 1966’î nêyama piştene. Onca yeno zanayene ke, erdlerze de sey ye serra 1966’î ke bibo, bajer û dewe Gimgimî benê têser û têbin. 2 zaravayê kurdî Gimgim de 2 zarawaye kurdî yene qeseykerdene. Zarawaya kurmancî misilmane sûnî, zarawaya kirmanckî (zazakî) qizilbaşî (alewî) qesey kenê. Tayê dewan de qizibaşe kurdî kî zarawaya kurmanckî şixulnenê. Aşîreta Cibran, Moxolî, Torinî, Ezinî, Kimsoran, Bilikî, Qerbaşî, Şêxanyan, Areboyî, Sûdî û Şadîyan kurmancî. Aşîretê Lolan, Xormek, Avdela, Kilawsîyan kî kirmanckî (zazakî) qesêy kenê. Çend dewe Çeçenan kî este û bi haştîye mabene kurdan de.
Dewîy weşnay û koçkerdiş zêd bi
KOÇBERÎYE bi erdlerzê 1966 de dest kerdo ci Gimgim de û ewro kî dewam kena. Nifûse Gimgimî her serre tayena kemî beno. Çinîbîyayena karî her çixas sebeb bero dîyayene kî, esle xo dewamkerdîşe persgireya kurdan ra yeno. Xeylî dewî amey veşnayene û ameyî talankerdene. 1980 ye ra dime xort û azeban ver carna bi metropolane rojawanî û welat kal - pîran re mend. Debara hereme mal - dewarî sera bîye û qedexekerdîşe wareyan r a dime şarî mal - dewarî ra dest vera da. Ewro deşt û dewane Gimgimî de, ware û merayan de zaf şenik yeno dîyayene mal - dewar.
NAVENDA XEBERAN / AMED