Düzenli orduların ‘’hedef’’i
Almanya’nın en çok tanınan fotoğraf sanatçısı ve fotoğraflarıyla sürekli gündem yaratan 74 yaşındaki Herlinde Koelbl’in Berlin’de bulunan Alman Tarih Müzesi’nde açtığı “Targets” sergisinde, aralarında Almanya, ABD, Çin, Japonya, Brezilya, Afganistan, Etiyopya, Norveç, Fransa, Batı Sahra, Lübnan gibi ülkelerin düzenli ordularının askeri eğitimlerindeki ‘’hedef’’lerini sergisinin ana konusu haline getiriyor. Koelbl, düzenli orduların eğitimlerindeki hedeflerinin fotoğraflarını çekerek asker, düşman, silah, savaş ve ölüm konularına parmak basıyor. Altı yıllık bir çalışma sonucu yaklaşık 30 değişik ülkede düzenli orduların eğitim süreçlerinin fotoğraflarını çeken Herlinde Koelbl’ın sergisinde, düzenli orduların dışında Kürdistan’dan PKK gerillalarının ve Batı Sahra’da Polisario militanlarının fotoğrafları da yer veriyor.
Militarizmin eleştirisi
Birinci dünya savaşının 100. yıldönümü vesilesiyle Koelbl’in hazırladığı serginin 9 Mayıs akşamı gerçekleşen açılışında konuşan Almanya Dışişleri Bakanlığına bağlı Avrupa Bakanı Michael Roth siyaset-ordu ilişkisi ve barışın önemini anlatırken, bu sergi ile aslında asker-sivil ilişkisinde toplumun derinine inmek istemediği bir konuyu işlediğine dikkat çekti. ABD Başkanı Obama’nın eski Ulusal Güvenlik Danışmanı, NATO’nun Avrupa Ana karargahı eski Komutanı ve Vietnam savaşında Amerikan askeri olarak yer alan James L. Jones yaptığı konuşmada ise ordu, asker ve savaş ekseninde militarizmi öven konuşmasında Vietnam’da ordunun kaybetmediğini, siyasetin yetersiz kaldığını söylemesiyse Amerika’lı askerlerin Vietnam sendromuna vurgu yapar nitelikteydi. Afganistan, Irak, Yugoslavya gibi savaşlarda da ABD askeri görevlisi olarak yer aldığını belirten Jones, asker olarak sanat konusunda pek yorum yapamayacağını ifade etti.
Herlinde Koelbl ise, sanatçı titizliği ile militarizmin eleştirisini temel alan konuşmasıyla öne çıktı. Altı yıl önce başlattığı çalışmada onu ilgilendiren konunun aslında “askerler silahlı eğitim görürken hedefte ne var sorusuydu” diyen Koelbl, bunun soyut bir figür mü? yoksa bir yüzü var mı? varsa nasıl bir yüz olduğunu merak temelinde, fotoğraflarla ordularda “kültürel farklılıklar var mı? Düşman tablosu zamanla bir değişime uğradı mı?” sorularına cevap aradığını söyledi.
Yeni düşman doğu görünümlü
Düşmanın değiştiğini ve ABD’de projesi kapsamında kendisine eşlik eden eski bir askerin “eskiden eğitim gördüğümde, hedefimizde ‘İvan’ adı verilen ve kafasındaki kaskta kızılyıldız olan bir figür vardı“ sözlerine dikkat çeken Koelbl, “evet eskiden düşman Sovyet Birliğiydi. Zaman içerisinde kızılyıldız kayboldu. İvan figürü kaldı. Doğu görünümlü kıyafetlerle esmer tenli figürlerle yeni hedefler eklendi. Bu, yeni bir düşmandı. Bu görüntü bir çok askeri eğitim alanlarında yansımasını bulabiliyor.” dedi.
Eğitim alanlarını doğulu köy ve kasaba motifleriyle donatan Amerikalılar “Kaliforniya’daki Fort İrvin eğitim merkezi Hollywood tasarımcıları tarafından şekillendirilmiş. Altın görünümlü kubbeli camiler evlerin yanında yükseliyor, dükkanların önünde plastik meyve ve sebzeler sergilenmiş, duvarlarında satışa hazır halılara yer verilmiş. Kasapta kuzu görünümlü plastik figürler asılmış. Bu ülke dışında bir sonraki görevin reel ortamıyla hazırlamak için yapılıyor” diyen Koelbl, birinci dünya savaşındaki savaş meydanlarından yürütülen asimetrik savaşın bugün köylere, şehirlere taşındığına dikkat çekti. “Bu yüzden Fort İrvin eğitim merkezi gibi tuhaf motiflerle dolu eğitim köyleri oluşturuluyor.”
ABD gazilerindeki ihtihar eğilimi
Birbiri ile konuşulmamış olsa da, eski Vietnam “kahramanına” cevap verir nitelikte konuşmasının şu bölümü önemliydi: “Asker olmanın düşünce yapısını görmek istiyordum. Bu yüzden şu soruların peşine düştüm: Eve dönüş, korku, öldürmek, tereddüt etmek, sorumluluk ve arkadaşlık. ABD’de yaklaşık 150 bin Vietnam gazisi döndükten sonra intihar etti. Bu, savaşta aktif olarak yer alarak hayatını kaybedenlerin üç mislisi demektir. Ve Afganistan’da öldürülen her ABD asker başına gaziler arasında 25 intihar ekleniyor. 2012 yılında görev başında bulunan ABD askerlerinden 38’i intihar etti. Bu yüksek bir bedeldir” diyen Koelbl, “bu arada ikinci dünya savaşında birbirine düşmanca karşı karşıya olan ordular artık beraber eğitim görüyorlar. Bir çoğu kriz bölgelerinde barışı sağlayan birliklere dönüşebiliyorlar.”
PKK gerillasının hedefi...
“Düşman kim? ve Hangi taraftan onu görüyorum? Bu soruları beni Kuzey Irak’ta PKK’ye, Cezayir ve Batı Sahra’da Polisario’ya gidip fotoğraf çekmeme yol açtı. Orada, örneğin elden çizilmiş bir daire, bir taş veya küçük bir kutu gibi en azami elementlere indirilmiştir hedef. Teknik olarak yüksek donanımlı ülkeler veya gelişmiş ülkelerde eğitimlerde atılan mermi sayısı bir rol oynamamasına karşılık, orada her mermi sayılıyor.”
Sergi içerisinde ikiyüzelli erkek asker fotoğrafın içinde, Kürdistan’da PKK kadın gerilla kampında çektiği fotoğraflar “Nordirak-Kurdistan” tanımıyla kadın gerilla portreleri farkını gösteriyor. Herlinde Koelbl, Berliner Morgenpost gazetesine verdiği demeçte, askeri eğitim merkezlerinde örneğin Güney Almanya’da tahtadan yapılmış boyalı inek figürü ve kırmızı entarili-ki omuzunda silahlarıyla-üç kadın çiftçi yer alıyor. İsviçre’de elinde Cola kutusuyla keyifli bir adam, Lübnan’da uzun saçlı Lara Croft ve Fransa’da ise iç çamaşırı ile çıplak bir siyah kadın hedefe oturtulduğunu belirtirken, “erkek fantazisinin mantığı PKK’de geliştirilmiyor, orada basit bir kağıt parçası hedefe konuluyor” vurgusuna dikkat çekiliyor.
Düzenli ordulardaki askeri eğitim merkezlerine varmakta yer yer zorluk çektiğini belirtiyor Koelbl. Rundfunk Berlin-Brandenburg’ye (RBB) verdiği röportajda ise, PKK gerillalarını ziyaret ettiğinde, tanıştığı sıcak kalpli kadın gerillalar ile geceyi mağaralarda geçirdiğini belirten Koelbl’in “Targets” adlı sergisi 5 Eylül’e kadar Berlin’de Deutsches Historisches Museum’da sergilenmeye devam edecek.
DEVRİŞ ÇİMEN/BERLİN