Gundê Partîya Îttîhat û Terakkî(1913-18) de dewleta Osmanî, polîtîqayê verênan ra vêrda ra, teyna miletperverêna tirkên ser o bingê dewlete na ro. Çike goreyê înan; Dewlete polîtîqawa Osmanîyên û polîtîqawa îslamîye, ver de gureta, hama polîtîqawa tirkên rê ca nêda. Dewleta Osmanî ra dima(badê) gundê komare de kî(zî) na polîtîqa nêvurîya. Çike goreyê akildaran ra; dewleta Osmanî silxetîya qomanî ra rijîya. Gundê komare de polîtîqawa tirkên-mislimanên ke bîye qayim raver hermenîyî, dima rumê Pontusî, êzîdîyî û 6-7 êlule de kî pêro rumî kiştî ya kî mefin kerdî.
Mustafa Kemal gundê herbo cîhanê juyinî(yewinî) de Anadolîye; “qelaya peyêne” deyin name kerda. Goreyê ey ra; na qela tirkên-mislimanên ser o eke romenîyo, rew bo herey bo rijîna. Helbet gundê herban de na polîtîqa eskera nêkerda. Poşta pêro qoman ra herb ke qazanç kerdo, hona(hîna) giran-giran arda orte. Vajîme; Qanûno Bingeyê 1921yine de; “Bandure, ê milet a” vajîya, hama(labele) Qanûno Bingeyê 1924ine de; “Bandure, ê miletê tirk a” vajîya. Sewla na polîtîqawan ra dewlete; kurd û alewîyan re kî rîyê xo wo newe musno. Qoçgîrî, Agirî, Zîlan û Dêrsim de her(heme) kesî bara xo gurete! Serekwezîr Înonu, 27 nîsane 1925ine de roportajo ke do rojnameya Vakîtî ey de nîya vato: “Wazîfeya ma zerê na welat de kamî ke cuya xo ramenê, sifte înan tirk kerdêna.” Dewlete azperestên ser o 1925ine de ‘Merkezê Arêkerdîşê Antropolojî’ kerdo ra. Dima ‘Tezo Tarîxê Tirkan’ ra tarîx de mileto verên tirk bîyê vato! Teorîyo ‘Tîj-Zon’ ra cîhan de zonê(ziwanê) verin tirkî bîyo, vato! Welixa Mustafa Kemalî Afet Înane, kitabê xo; “Atatirk Ser o Vîrameyîşî û Testiqnameyî” de; “Qonaxê Serekkomarî de qafikê pêro wezîran pêminitî”, vana. Oncîya, “Kongreya Tarîxê Juyine” de qafika 25 cênî û 25 camordî sero kî pêmitişê brakîsefalî virajîya”, vana ke âzperestêna dewlete kena eskera.
Nê pêro sebeban ra 1925-30î de î yê ke misliman nîyê, tever vejîyayîşê înan qedexe kerdo. Oncîya propagandawa “welatij tirkî qesey bike zaf qeseybike” ra asîmîlasyonê zonî no ro. Kurdan kî “Têserê Sorê Rojakewtenî” de bara xo gureta, çike tirkî ra zobîna ju(yew) zon de kam ke qeseykerdo, serba her ju qese 5 qurîş ceza gureta. Na ceza, o waxt bedelê ju mîye bîya. Wezirê Edaletî Mahmut Esat Bozkurt; “Rejîmo Kemalîzm azperest o. Tirkî na welat de efendî yê. Î yê ke tirk nîyê na welat de teyna wayîrê ju heq ê: Mileto azîz tirk rê, bêqusir xizmetkarên û koledarên kerdene”(Mîllîyet 19 êlule 1930) vano ke polîtîqawa dewlete ano ra zon. Qanûno Îskanî ra(1934) qomê Tirkîya; î yê ke tirk ê, tirk nîyê deyin kerdê lete. Çi hêf ke dewlete hata nika na polîtîqa canêverda.
Dewlete 1940î de pêro xiristîyan û musevîyan ‘Ecanîb’ deyin ju defter de qeyd kerdê. 1940î ra dima wendexaneyo leşkerîye rê î yê ke ma û pîyê xo ra tirkê teyna ê guretê. 1941-42 de 18-45 serrî pêro camorde ke misliman nîyê guretê leşkerîye. Ney ra kî nêmendo 1941yine de Serekwezîr Saraçoxli, meclîs de Asma amnona Peyêne 5ine de vato: “Ma tirk îme. Tirkperver îme û her dem tirkperver maneyîme.” Sera jêde nêvêreno ke 11 Kasım 1942 de “Qamçuro Maldaren” ra mal û milkê xiristîyanan û musevîyan dest ra gureto. Î yê ke besenêkerdo qamçur bidê, înan ra 1229 tenî kî serba gurenayîş rusnê Aşqele. Na qamçur, a serre butçe de %80 ca gureto vajîme ke her çî tenêna beno zelal.
Nê hêkatî ça ardî ra zon? Çike sebebê nê pêro hêkatan ju yê. Na sebeb ra Hêkatê 6-7 êlule kî zobîna ca de nîyê. Teyna jurî vurîyê! Çike rojnameya Ekspresa Estamolî, 5 êlule de juro “Çêyê(keyê) Atatirkî bomba kerd” ra vejîya. Marîfetê dewlete ra 4 hazar û 214 çêyî,1014 dukanî, 73 kîlîsayî, ju sînagog, 26 mektebî vêsnayî, rijnayî ya kî purr kerdî. 500 hazarî ra jêde welatîjî remayî şî. Na hêkatan ser o 1991yine de Serekê Herbo Xususî Sabrî Yîrmîbeşoxli; “Zaf koro de hewl bî, her çî resa fêlê(miradê) xo” vatibî. Hama gundê hêkatan de Hukmatê Menderesî suc eşt qomînîstan ser. Azîz Nesîn, Kemal Tahîr, Asim Bezîrcî, Hasan Îzzettîn Dînamo, Can Boratov… ra pîya 28 roşnvîrî pêguretî. 1959ine de kî mesela resnê kurdan. 485 mîrê aşîre û şeyxî pêguretî, berdî Sêwaz-Kabakyazi. Dima 1960ine de dawaya 49an de 50 roşnvîrî pêguretî. Emin Batu ke zere de merdo dawa 49an ra name bîya. Musa Anter ra pîya pêro zayndarî berat kerdîbî, hama qilerê dawa hona bara dewlete yo.
Yanê komare, mêraso ke Osmanî ra gureto ey ser ra dewam kerdo. Asîmîlasyon, zulim, qirrkerdîş û mefin nêbirîyo. Na polîtîqa ra jê(sey) her kesî î yê ke misliman nîyê înan kî bara xo gureta. Hen aseno ke dewlete ewro kî vana; “Dolime(rêza) kam ke amo o ju game ver bivejîyo!”