80 milyon nüfuslu İran'da dün çifte seçim yapıldı. İran Meclisi’nin 4 yıl görev yapacak 290 vekili ve Uzmanlar Konseyi’nin görev süresi 8 yıl olacak 88 üyesinin seçilmesi için 120 bin sandık kuruldu. 55 milyon seçmen sandığa çağrıldı. 500'ü kadın olmak üzere beş bine yakın aday, 290 üyeli parlamentoya girebilmek için yarıştı. Ancak milletvekillerinin belirlenmesi, ikinci tura kalacak gibi görünüyor. Adayların oyların en az yüzde 25'ini alması gerekiyor ki binlerce adayın yarışmasından dolayı bu zorlaşıyor. İkinci tur seçimler ise Nisan ayında yapılacak.
Ekonomide iyileşme isteniyor
Seçimler İran'ın Batı ile nükleer anlaşmaya varmasının ardından gerçekleştirilen ilk büyük seçim olması açısından önemli. Zira seçimler, hakın ana eğilimini ve ülkenin ne yöne doğru gittiğini ölçmek için bir sınav niteliğinde görülüyor. Seçimlerdeki ana konu ekonomiydi. Zira İran ciddi bir ekonomik gerileme yaşıyor. İran'a Batılı yaptırımların kaldırılmasının ardından halk günlük hayatta iyileşmelerin olacağı beklentisi içinde. İran'da nüfusun yarısı 35 yaşın altında ve gençlerin yüzde 25'i işsiz.
3 kanat yarıştı
İran’da siyasal partiler var ama, seçimlere partiler katılmıyor, milletvekili olmak isteyenler bireysel ve kendi isimleri adına yarışıyor. Birbirine yakın düşünen adaylar, listeler oluşturuyor. Bu seçimlerde de daha önceki seçimlerde olduğu gibi, üç kanat yarıştı. Seçimlerde 'şahinler', 'muhafazakarlar' ve 'reformcular' olarak adlandırılan üç kanat kıyasıya bir rekabet içindeydi. Seçimlere Muhammed Rıza Arif'in başını çektiği reformistler ve Ruhani yanlıları, 'Reformistler ve Hükümeti Destekleyenler Birliği' çatısı altında 'Ümit, Huzur ve Ekonomide İlerleme' sloganıyla katılırken, Haddad Adil liderliğindeki muhafazakarlar ise 'Geçim, güvenlik ve ilerleme' sloganını kullandı. Rejime mutlak sadakat duyan muhafazakarlar, 'İslam Devrimi'nin değerlerine sıkı sıkıya bağlılar. Şahinler Batı'yı 'emperyalist düşman' sayıyor ve Batı taklidinden uzak salt İslami bir toplumda yaşamak istiyorlar. Reformcular ise dış ve ekonomi politikalarda Batı ile işbirliğinin geliştirilmesinden, içte ve kültür politikasında da hürriyetlerin genişletilmesinden yana çıkıyorlar.
Ruhani için referandum
Seçimler reformcu kanadı temsil eden Cumhurbaşkanı Hasan Ruhani için referandum niteliğindeydi. Eğer reformcular, muhafazakarların çoğunlukta olduğu parlamento ve Uzmanlar Konseyi'nde etkisini artırırsa Ruhani'nin 2017'deki seçimlerde yeniden seçilmesinin önünü açabilir.
Meclis'in yetkisi kağıt üstünde
Ancak kim seçilirse seçilsin aslında pek de önemi yok. Zira İran'da meclis kağıt üzerinde yasama organı yerine geçiyor. Meclisin elini kolunu bağlayan bir dizi fiili faktör var. Kanun tekliflerinin İslam'daki hukuk geleneğine uygunluğu açısından önce muhafızlar konseyinin onayından geçmesi gerekiyor. Teklif uygun bulunmadığı takdirde yasalaşma imkanı ortadan kalkıyor. 6 din adamıyla 6 hukukçudan oluşan muhafızlar konseyi adayların milletvekilliğine uygun olup olmadığına da karar veriyor. Konsey genel seçimler öncesinde 6 bin kişinin adaylığını ret etmişti. Sonradan yaklaşık 1500 adaya, temyiz kararıyla hakları iade edilmişti.
Son sözü Hamaney söylüyor
Bir yasanın uygulanıp uygulanmayacağına nihai kararı da meclis veremiyor. Anayasaya göre yasama, yürütme ve yargıda son sözü İran'ın 76 yaşındaki dini lideri Ayetullah Ali Hamaney söylüyor. Yargı, basın ve ordudaki bütün önemli atamalar da dini liderin yetkisi altında.
Uzmanlar Konseyi nedir?
Hamaney 76 yaşında ve ağır hasta. 8 yıl görevde kalacak olan Uzmanlar Konseyi’nin yeni dini lideri seçme olasılığı yüksek. Bu ihtimal, seçimlere ekstra enerji kattı. 88 sandalye için 161 aday yarıştı. Kadınlar bu meclis için aday olamıyor. Parlamentoda olduğu gibi Uzmanlar Konseyi'nde de 'şahinler', 'muhafazakarlar' ve 'reformcular' arasında rekabet yaşandı. Adaylar arasında reformcu Cumhurbaşkanı Ruhani ile eski Cumhurbaşkanı Haşimi Rafsancani de vardı. Bu iki ismin, daha 'ılımlı' meclis üyelerinden bir blok oluşturarak, muhafazakarların Uzmanlar Konseyi'ndeki etkisini azaltmaya çalışması bekleniyor.
Eski Cumhurbaşkanı Mahmut Ahmedinejad’ın en önemli destekçilerinden Mesbah Yezdi ise muhafakar adaylar arasında öne çıktı. Konsey'e seçileceklerin yoğunlukla hangi kanattan olacağı bir sonraki dini liderin ve dolayısıyla da İran'ın önümüzdeki on yıllarda hangi siyasi çizgiyi izleyeceğine dair fikir verecek.
TAHRAN